क. सहाना प्रधानबाट प्रेरणा लिँदै अगाडि बढौँ!

मितिः २०७१।७।२६
स्थानः प्रज्ञा भवन

यस कार्यक्रमका अध्यक्ष महोदय,
मञ्चमा आसीन अतिथि र वक्ता महानुभावहरु,
र उपस्थित दिदीबहिनी, दाजुभाइहरु

      सबभन्दा पहिले म नेपालको बामपन्थी आन्दोलन, लोकतान्त्रिक आन्दोलन र महिला आन्दोलनमा लामो समय योगदान गरेर आफ्नो उच्चतम योगदान बनाउन सफल भएकी महिला नेतृ सहाना प्रधान,  जो हामी बीच हुनुहुन्न, वहाँप्रति पार्टीको तर्फबाट र मेरो आफ्नो तर्फबाट धेरैधेरै श्रद्धासुमन अर्पण गर्न चाहन्छु । धेरै  धेरै श्रद्धाञ्जली । मैले अलिकति छोटैमा बोल्नुपर्नेछ ।

      बीसौँ शताब्दी अत्यन्तै ठूला उपलब्धि र परिवर्तनको शताब्दी रह्यो । यी परिवर्तन र उपलब्धिहरु आफैँ आएनन् । परिवर्तन ल्याउन र मानव जातिका लागि उपलब्धि हासिल गराउन सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक क्षेत्रमा वा विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा वा सञ्चार यातायातको क्षेत्रमा र विविध क्षेत्रमा मानव जातिले बीसौँ शताब्दीमा जुन असाधारण प्रयास ग¥यो, या प्रगति ग¥यो या सफलता प्राप्त ग¥यो, त्यसका पछाडि विभिन्न व्यक्तित्वहरुको भूमिका रही आएको छ । नेपालको सन्दर्भमा भन्ने हो भने नेपालको महिला आन्दोलनको सन्दर्भमा सहाना प्रधानजी प्रातःस्मरणीय हुनुहुन्छ, अनुकरणीय हुनुहुन्छ । बीसौँ शताब्दी उपनिवेशवादबाट राष्ट्रहरुको स्वाधीनताको शताब्दी रह्यो । विभिन्न प्रकारका तानाशाहीहरुबाट जनताको मुक्तिको शताब्दी रह्यो । मानवीय चेतनाले साँचै उचाइ लिएको शताब्दी, मानवीय प्रयासले संगठित स्वरूप धारण गरेको शताब्दी र ती संगठित स्वरूपहरुले परिवर्तनका निम्ति शङ्खघोष गरेको, आन्दोलन गरेको आन्दोलनको शताब्दी, खोज, अनुुसन्धान, अन्वेषनको शताब्दीको रूपमा बीसौँ शताब्दी रह्यो । यस शताब्दीमा नेपालको सन्दर्भमा अत्यन्तै प्रभावित गर्ने नेताहरुमध्ये हुनुहुन्थ्यो, एक जना सहाना प्रधान । वहाँहरुले महिला शिक्षाका सन्दर्भमा आन्दोलन चलाउनुभयो, गिरफ्तारी दिनुभयो । यो अहिलेको कुरा होइन, ६७ वर्ष अगाडिको कुरा हो । ६७ वर्ष अगाडि बहाँहरु गिरफ्तार हुनुभयो र ६७ वर्ष अगाडि २००४ सालमा नेपालबाट पहिलो एसएलसि दिने ८४ जना विद्यार्थीमध्ये रहेका ४ जना छात्रामध्येका एक हुनुहुन्थ्यो, सहाना प्रधान । वहाँले त्यसैबेलादेखि, महिला जागरणका लागि, महिला सशक्तिकरणका लागि, महिला शिक्षाका लागि आफू पनि अगाडि बढ्नुभयो र अरुका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बन्नुभयो । 

      थुप्रै मान्छेहरु आन्दोलनमा सरिक हुन्छन्, तर आन्दोलनको अग्र भागमा रहेर नेतृत्व गर्ने थोरै हुन्छन् । सहाना प्रधान आन्दोलनको अग्रभागमा रहेर नेतृत्व गर्ने नेतृमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो । हुन त आजकल पञ्चायतविरोधी आन्दोलन, निरङ्कुशताविरोधी आन्दोलन, २०४६ सालको आन्दोलनलाई अपमानजनक ढङ्गले हेर्ने पनि केही टुप्पोमा पलाएका प्रवृत्तिहरु छन्, राजनीतिक विकासक्रम नबुझ्ने अहिले म जन्मिएर हुर्केपछि मैले गरेको काम मात्र सबकुछ हो, त्यो भन्दा अगाडिको केही पनि होइन भन्ने । यथार्थ त्यस्तो होइन, अगाडिका व्यक्तित्वले गरेका कामहरु अत्यन्तै महत्वपूर्ण छन्, तिनले ल्याएका परिवर्तनहरु अत्यन्तै महत्वपूर्ण छन् । त्यो परिवर्तनको जगमा नै अरु परिवर्तनहरु अगाडि बढ्न सकेका हुन् । सहाना प्रधानजीले महिला आन्दोलनको सन्दर्भमा महिला संघ ती दिनहरुमा गठन गर्नुभयो र राजनीतिक आन्दोलनमा वहाँको संलग्नता एउटा नेताको भूमिकामा रह्यो । वहाँ वास्तवमा नै नेपाली समाजको लागि प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्थ्यो । राजाको सक्रिय निरङ्कुशताअन्तर्गत चलेको निर्दलीय तानाशाही व्यवस्थामा पञ्चायतका विरुद्ध र निरङ्कुशतन्त्रको विरुद्ध २०४६ सालको आन्दोलनमा बाममोर्चाको सर्वग्राह्य, सर्वस्वीकार्य नेताको रूपमा वहाँले काम गर्नुभयो । त्यस बेला निरङ्कुशतन्त्र र पञ्चायतको अन्त्यको सन्दर्भमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रसँग संवाद गर्ने सानो टिमभित्र वहाँ पनि हुनुहुन्थ्यो र वहाँको अडान त्यतिबेला लोकतन्त्रको पक्षमा बहुतै स्पष्ट थियो । त्यस भन्दा पछि पनि वहाँका प्रयासहरु लोकतन्त्रको पक्षमा सामाजिक न्यायको पक्षमा, समानताको पक्षमा, महिला आन्दोलनको पक्षमा, महिला जागरण शिक्षा, महिला सशक्तिकरणको पक्षमा र सामाजिकीकरणको पक्षमा वहाँका प्रयासहरु अनवरत रही आए । वहाँले विभिन्न भूमिकामा काम गर्नुभयो र हरेक भूमिका, हरेक पाटोबाट वहाँलाई हेर्ने हो भने महिला नेतृको हिसाबमा, महिला आन्दोलनको अग्रणी व्यक्तित्वको हिसाबमा अथवा नेपाली बामपन्थी आन्दोलनको एक जना अग्रणी व्यक्तित्वको हिसाबमा अथवा नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई सही दिशा दिने, सही बाटोबाट अगाडि बढाउने कुराको सन्दर्भमा वहाँको योगदान हरेक हिसाबमा असाधारण रहिआयो । सांसदको हिसाबले, मन्त्रीको हिसाबले, पार्टी अध्यक्षको हिसाबले, पार्टी महासचिवको हिसाबले, संयुक्त बाममोर्चाको प्रमुखको हिसाबले अनेक हिसाबले वहाँले भूमिका खेल्नुभयो र ती सबै भूमिकाहरु प्रभावकारी ढङ्गले सम्पन्न गर्नुभयो । 

      नेपाली जनतामा वहाँको भूमिका कस्तो थियो ? कहिलेकाहीं तलवितल पर्दा वहाँको लोकप्रियता कम भयो कि भन्ने नि हुन्थ्यो, तर यसबाहेक वहाँको लोकप्रियता अत्यन्तै राम्रो रह्यो । २०४८ सालको चुनावमा सायद सर्वाधिक मतान्तरले वहाँले विजय हासिल गर्नुभयो, सर्वाधिक बढी मत प्राप्त गर्नुभयो । यसले वहाँप्रति जनताको निष्ठा देखाउँछ । कहिले कहिले अरु कुराहरु हावी हुन्छन्, अरु परिस्थिति हावी हुन्छन् र उल्टा परिणामहरु पनि कहिलेकहिले आउँछ । तर जनताको मनमा वहाँप्रति रहेको सम्मान, विश्वास २०४८ सालको आमनिर्वाचनले देखाएको छ । वहाँ हामी सबैको प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्छ । हामी सबैलाई वहाँले प्रेरणा दिइराख्नुभएको छ । अब पनि हामी लोकतान्त्रिक समाजको निर्माण गर्नसक्छौँ कि सक्दैनौँ ? अब हामी निर्धारित समयभित्र संविधानको निर्माण गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ? यस संविधानले शान्ति ग्यारेन्टी गर्छ कि गर्दैन ? अथवा शान्ति विरोधी तत्वहरुलाई अस्वीकार गरेर अगाडि बढ्न सक्छ कि सक्दैन ? असमानता र विभेदहरुलाई अन्त्य गरेर समतामूलक समाजको रचना गर्छ कि गर्दैन? यस संविधानले महिला सशक्तिकरण, महिला शिक्षण, महिला जागरण, महिला सामाजिकीकरण र महिलाहरुको प्रभावकारी सहभागिता अभिबृद्धिमा के कस्तो भूमिका खेल्छ, त्यो महत्वपूर्ण कुरा हो । हामी समयभित्र लोकतान्त्रिक संविधान दिन सक्छौँ कि सक्दैनौँ ? नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक देशमा राष्ट्रिय एकता कायम गरेर, सामाजिक सद्भाव कायम गरेर, देशलाई सुदृढ बनाउने पाटोमा अगाडि बढ्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ? 

      हामी समृद्धि चाहन्छौँ, गरिबी हटाउन चाहन्छौँ, पछौटेपन हटाउन चाहन्छौँ । क्रान्तिकारी नारा भित्र, जनतालाई खातिरदारी गरे झैँ गरेर समृद्धिलाई अस्वीकार गर्ने, समृद्धितर्फको हाम्रो यात्रालाई अवरुद्ध गर्न खोज्नेहरु छन् । क. सहाना प्रधानप्रति सम्मान गर्ने हामी हरेकले लोकतन्त्र प्रति समर्पित भएर काम गनुपर्छ । वहाँलाई माया गर्ने, सम्मान गर्ने हामीले वहाँको अनुसरण गर्ने भनेको के? वहाँको महिला सशक्तिकरणको, महिला जागरणको, महिलाको सामाजिकरण र सामाजिक सहभागिताको अभिवृद्धि ठोस योजनाका रूपमा गर्ने नीति योजनाको साथ अगाडि बढ्न सक्छौँ कि सक्दैनोँ ? त्यसमा वहाँप्रतिको हाम्रो निष्ठा प्रकट हुन्छ । म तपाईंहरुलाई भन्न चाहन्छु, जसले जे भने पनि माघ ८ गते भित्र संविधान बन्छ, लोकतान्त्रिक संविधान बन्छ, शान्तिउन्मुख संविधान बन्छ, राष्ट्रिय एकताको पक्षमा संविधान बन्छ, पछाडि पारिएका  समुदाय, वर्ग, क्षेत्रहरुलाई अगाडि बढाउने सन्दर्भमा ठोस काम गार्ने, ठोस नीति साथको संविधान बन्छ । र त्यस मार्फत राष्ट्रिय एकता कायम हुन्छ र समृद्धितर्फ, विकासतर्फका हाम्रो यात्रालाई कमजोर नपार्ने त्यसलाई बाटो देखाउने संविधान बन्छ । संविधान बन्न नदिने पडयन्त्रहरु पनि देखिएका छन् । नमिल्ने, मिल्न नचाहने, सहमति नगर्ने, तर सहमति बिना बाहिर चल्न दिन्नौँ भन्ने अनौठा तर्कहरु पनि आउने गरेका छन् । व्यक्तिगत स्वार्थ वा गुटगत स्वार्थहरुलाई सर्वोपरि राखेर, देश जहाँसुकै जाओस् भन्ने कुतर्कहरुले संविधान बन्ने कुरामा, देशलाई अगाडि बढाउने कुरामा कुनै प्रकारको नोक्सान पर्नु हुँदैन । जसका निम्ति जो हामी क्रियाशील छौँ, जो अग्रजहरुलाई सम्मान व्यक्त गर्दछौँ, हाम्रा अग्रजहरुबाट हामी प्रेरणा प्राप्त गर्ने कुरा गर्दछौँ, हामीले त्यही दृढताका साथ बिना अलमल भ्रममा पार्न खोज्ने शक्तिहरुका भ्रममा नपरीकन अगाडि बढ्नुपर्दछ । त्यसो ग¥याैं भने नै मात्र हामीले क. सहाना प्रधानप्रति साँचो श्रद्धाञ्जली दिएको ठहर्छ । 

     अहिले केही पनि परिवर्तन भएन, महिलाहरु जहाँ छ, त्यहीं छन् भन्ने प्रचार चलाइएको छ । म महिला दिदीबहिनीहरुलाई भन्न चाहन्छु,  यस्तो होइन । सहाना प्रधानले जतिबेला थाल्नुभएको थियो त्यतिबेला महिला आन्दोलन आन्दोलनकै रूपमा थिएन । योगमाया जस्ता केहीले धार्मिक भावमा एकप्रकारको विद्रोहको स्थिति कहिलेकहिले बनाएको देखिन्छ । तर महिला सशक्तिकरण, महिला जागरण, महिला शिक्षा र सामाजिकीरणको सन्दर्भमा समाज त्यहाँ थिएन । २००७ सालको आन्दोलनले जुन परिवर्तन ल्यायो, त्यस पछि नै वास्तवमा विभिन्न संघसंस्थाहरु, संगठनहरु, आन्दोलनहरु, अभिव्यक्तिहरुले आकार लिने र अगाडि बढ्ने अवसर प्राप्त गरे र नयाँ युगमा नेपाल प्रवेश ग¥यो । अब यस अवसरलाई, यस ठाउँलाई, पहिले पुगेको ठाउँबाट पछाडि फर्कने होइन, अगाडि बढ्ने काम गर्नुपर्दछ । निराश हुने अवस्था छैन । विगतका यी ६२ वर्षहरुमा महिला शिक्षा, महिला जागरण, महिला आन्दोलन, महिला सशक्तिकरण वा महिला सशक्तिकरणको ६५ वर्ष अगाडि अत्यन्तै नगण्य, न्यून थियो, आज अघिल्लो संविधान सभामा नै एक तिहाइ महिला सहभागिता रह्यो । यो संविधान सभामा पनि लगभग त्यही अनुपातमा छ । र हामी भन्न सक्छौँ, दक्षिण एसियामा र संभवतः एसियामा कहीं पनि यस बरावरको महिला सहभागिता नहोला । दुई तीन चार सय वर्ष अगाडिदेखि विकास गरेका देशहरुमा पनि नेपालमा महिला सहभागिताको स्थिति जति माथि पुगेको छ, त्यो छैन । प्रतिस्पर्धाको कुरा गर्लान्, तर महिला सशक्तिकरणको कुरामा, महिला सहभागिताको कुरामा हामी गर्व गर्न सक्दछौँ । यसमा महिला संगठनले महिला आन्दोलनले गर्व गर्नुपर्दछ । अखिल नेपाल महिला संघलाई यस सन्दर्भमा म धन्यवाद भन्न चाहन्छु । निर्भिक भएर साहसिक ढङ्गले अखिल नेपाल महिला संघले आन्दोलनको नेतृत्व गरेको छ, र विभिन्न मुद्दाहरुलाई उठाएको छ । कहिले कहिले महिलाहरुले यी मुद्दाहरु उठाउँदा, महिलाहरुको सहभागिताको प्रश्न उठाउँदा आलोचना सहनुपरेको छ, प्रताडित हुनुपरेको छ । कहिले कहिले निन्दा सहनुपरेको छ, कहिलेकहिले झञ्झट झेल्नुपरेको छ । ती सबलाई पार गर्दैै आज यस ठाउँमा हामी आइपुगेका छौँ । जुनसुकै संगठनले पनि अखिल नेपाल महिला संघको महिला सशक्तिकरण र सहभागिता वृद्धिको आन्दोलनलाई साथ सहयोग गर्नै पर्ने परिस्थिति निर्माण भएको छ र त्यसरी अगाडि बढेको छ । 

      अहिले राजनीतिलाई राजनीतिभन्दा पृथक् विचार भन्दा पृथक्, उद्देश्य भन्दा पृथक्, अनि काम गर्ने संस्थाहरुलाई ओझेल पार्ने खालका अनेक प्रयासहरु भइरहेका छन्, गैर सरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैर–सरकारी संस्था आदिका नाममा महिला आन्दोलनलाई दिग्भ्रमित गर्ने र सचेतनता, जागरण र सशक्तिकरणका नाममा महिलाहरुलाई विभाजित गर्ने, अथवा द्वन्द्वरहित ढङ्गले चलाउने यस खालका प्रयासहरु भइरहेका छन् । म यहाँहरुलाई आग्रह गर्न चाहन्छु, त्यस प्रयासमा होइन, हाम्रा लक्ष्यहरु हाम्रा उद्देश्यहरु स्पष्ट राखेर अगाडि बढ्यौँ भने हामीले सफलता हासिल गर्न सक्दछौँ । जो सृकैले जेसुकै भने पनि नेकपा (एमाले) यसको पृष्ठभागमा, यस उपलब्धिको पृष्ठभागमा छ र अखिल नेपाल महिला संघ यसको अग्रभागमा छ । हामीले यी पक्षहरुलाई ध्यानमा राखेर सही उद्देश्यबाट सही लक्ष्यतर्फ, सही गन्तव्य निर्धारण गरेर, सही बाटो तयार गरेर अगाडि बढ्नुपर्दछ र त्यस बाटोमा तपाईंहरु सफल पनि हुनुहुन्छ, कठिनाइहरु पनि छन्, समाजका अन्तरकुन्तरमा, विभिन्न पिछडिएका ठाउँहरुमा कतिपय बेठीक कुराहरु भइरहेका छन्, महिला हिँसाका कुराहरु विभिन्न ढङ्गले भइरहेका छन् । म अखिल नेपाल महिला संघलाई धन्यवाद भन्न चाहन्छु यसले लामो समयसम्म घरेलु हिंसाका विरुद्ध, अनेक प्रकारका हिंसाका विरुद्ध आवाज उठायो र देशव्यापी रूपमा आन्दोलन चलायो । अहिले महिला विरुद्धका कतिपय घटनाहरु बढेका हुन् कि जस्तो देखिने गरी सतहमा आएका छन् । पहिला गुपचुप हुन्थे, महिला संघले पीडित महिलाहरुलाई प्रेरित ग¥यो । अपराधीहरुलाई कानुनको दायरामा ल्याउनुपर्छ, सजाय दिलाउनुपर्छ भन्ने अभियानबाट जुन सचेतना जागृत भएको छ, त्यसले अलिकति घटना घट्ने बित्तिकै त्यसले प्रचार पनि पाउने भयो, त्यस कारणले गर्दा अलिकति बढी घटना घटेको हो कि जस्तो देखिन्छ । घटनाहरु यो भन्दा धेरै हुन्थे पहिले तर गुपचुप, भित्रभित्र हुन्थे, तर तिनलाई सतहमा ल्याएर नाङ्गो पार्ने दिशामा महिला संघले बहुतै राम्रो काम ग¥यो । म धन्यवाद भन्न चाहन्छु, खाली मत प्राप्त गर्ने दिशामा मात्रै होइन, शिक्षा र चेतना वृद्धि गर्ने कुरामा, दक्षता बृद्धि गर्ने कुरामा, महिला सशक्तिकरणको कुरा र सामाजिकीकरणको कुरा, सम्पूर्णमा उत्तिकै ध्यान दिएर अखिल नेपाल महिला संघले काम गरेको छ, जो धन्यवादको पात्र छ । 

      मैले भनिरहनुपर्ला जस्तो लाग्दैन, आज महिला आन्दोलन जहाँ पुगेको छ, त्यसको पृष्ठभागमा कमरृड सहाना प्रधानको योगदान छ । सहाना प्रधानबाट प्रेरणा पाएर, मार्गदर्शन पाएर, त्यस जगमा आजको महिला आन्दोलनले विकास गर्न पाएको छ । यतिबेला म तपाईंहरुलाई शृभकामना भन्न चाहन्छु, तपाईंहरुको आन्दोलन अझ सफलताका साथ अगाडि बढोस् । तपाईंहरु आदरणीय व्यक्तित्व सहाना प्रधानज्यूबाट प्रेरणा प्राप्त गरिरहनुस्, सही कुराका लागि लड्ने हौसला प्राप्त गरिरहनुुुस् । स्वार्थको गठजोड राजनीति होइन, अभियान होइन । लक्ष्यकेन्द्रित, उद्देश्य केन्द्रित, गन्तव्य केन्द्रित, सही प्रयास नै आन्दोलन हो । तपाईंहरुलाई सहाना प्रधानबाट प्रेरणा लिएर आन्दोलनमा लागिरहने हौसला मिलोस् । मेरो धेरैधेरै शुभकामना छ । 

फेरि एकपल्ट म आदरणीय सहाना प्रधानजीमा श्रद्धा–सुमन अर्पण गर्दछु र यहाँहरुसँग बिदा लिन्छु, धन्यवाद!

नेपालको समस्या पछौटेपन हो, नेपाली जनताको चाहना समृद्धि हो ।

(नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष क. के.पी. ओली शर्मा ओलीले पूर्व सांसद मञ्चद्वारा आयोजित कार्यक्रममा दिनुभएको मन्तव्य)

मितिः २०७१।११।१८

यस मञ्चका अध्यक्षज्यू एवं यस कार्यक्रमका सभापतिज्यू,

मञ्चका पदाधिकारी साथीहरु र सम्पूर्ण सहभागी साथीहरु

साथीहरु, दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरु!

      पहिलो कुरा तपाईंहरुले जुन प्रयासहरु अगाडि बढाउनुभएको छ, देशलाई सर्वोपरि राखेर, नेपाली जनताका विकासका चाहनाहरुलाई सर्वोपरि राखेर, देशमा शान्ति, लोकतन्त्र, समानता, राष्ट्रिय एकता र संस्कृतिको पक्षमा जुन विचारहरु राख्नुभएको छ, र ती विचारहरुको पक्षमा लड्दै आउनुभएको छ, तपाईंहरुको प्रशंसा गर्न चाहन्छु, सराहना गर्न चाहन्छु, यो अत्यन्तै सकारात्मक योगदान तपाइंहरुको रहेको छ । तपाईंहरुले सांसदको हिसाबले सभासद्को हिसाबले विभिन्न ढङ्गले संविधान, कानुन, त्यसको निर्माण, त्यसको सञ्चालन र त्यसका सम्बन्धमा जनप्रतिनिधि निकायका माथिल्ला निकायमा बसेर काम गर्नुभएको छ र यस सम्बन्धमा अनुभवी हुनुहुन्छ । तपाईहरुका अनुभव ज्यादै महत्वपूर्ण छ । तपाईंहरुका अनुभव जाने श्रीखण्ड, नजाने खुर्पाको बींड नै हो । कसैले बुझ्यो भने त्यो श्रीखण्ड नै हो कसैले बुझेन भने त्यो खुर्पाको बींड नै हो । राजनीतिक दलहरुको, विभिन्न संघसंस्थाको र सिङ्गै देशको जसरी ध्यानाकर्षण गर्दै आउनुभएको छ । र मैले लगातार हेरिरहेको छु, तपाईंहरुले प्रस्तुत गरेका दृष्टिकोणहरु इमान्दारितापूर्वक प्रस्तुत गरिएका छन्, देश र जनताको हितको पक्षमा प्रस्तुत गरिएका छन् । यसर्थ तपाईंहरुको यस गतिविधिलाई म प्रशंसा गर्न चाहन्छु । धन्यवाद भन्न चाहन्छु ।

      आज पनि तपाईंहरुले देश कष्टपूर्ण अवस्थामा जुन छ, त्यसमा आफ्ना दृष्टिकोणहरु प्रस्तुत गर्नुभएको छ, र ती दृष्टिकोणहरु संविधान निर्माणको अहिलेको सन्दर्भमा निकै महत्वपूर्ण छन् भन्ने मलाई लाग्दछ । भावनामा बगेर होइन, जिम्मेवारीबोधका साथ वस्तुतथ्यमाथि उभिएर, आफ्नो गन्तव्य देखेर बुझेर, त्यो गन्तव्यतर्फ कसरी यात्रा गर्नूपर्छ भन्ने कुरा बुझेर, पछाडि परेको नेपाललाई कसरी अगाडि बढाउनुपर्छ भन्ने कुरालाई ध्यानमा राखेर नै यहाँहरुले गहन सुझावहरु दिनुभएको छ । यस कार्यक्रमका लागि पनि म यहाँहरुलाई धन्यवाद भन्न चाहन्छु । २०६२÷०६३ को आन्दोलन पछि जब संविधान सभाको कुराले जोड पक्रियो, जब पहिलो संविधान सभाको निर्वाचन भयो, त्यस पछि संविधान सभाबाट नेपाली जनताले संविधान निर्माण गर्ने, आफैँले निर्माण गरेको संविधान वा मूल कानुनबाट अनुशासित हुने, राजनीतिक, आर्थिक, साँस्कृतिक, सामाजिक प्रणालीलाई आफैँ भनेको जनताले जनताको हितमा प्रयोग गर्ने, त्यस्तो संविधान बनाउने जसले जनताले हित गरोस् । यो अनुमान, अपेक्षा गरिँदैन कि जनताले बनाएको संविधान जनताको हित विपरीत होला? त्यस कारण जनताले संविधान बनाउने भन्ने कुरा ठीक छ । त्यस प्रसङ्गमा संविधान निर्माणको चरणमा हामी छौँ । एउटा संविधान सभा बलजफ्ती असफल बनाइएको तीतो अनुभव छ । त्यो संविधान सभा असफल हुँदैनथ्यो । मैले त धेरै अगाडि अघिल्लो संविधान सभाको परिणाम आउने बित्तिकै भनेँ, यो संविधान सभाको परिणाम अनुपयुक्त आयो । संविधान सभाको बनावट अनुपयुक्त भयो । यो अनुपयुक्त बनावटले संविधान दिने सामथ्र्य राख्ने अवस्था छैन । हामी कोसिस गार्छौँ, त्यो आफ्नो ठाउँमा छ, तर जुन बनावट संविधान सभाभित्र छ, त्यसबाट संभवतः हामी संविधान दिन असमर्थ हुनेछौँ किनभने संविधान दिनका लागि दुई तिहाइ भन्दा बढी चाहिन्छ, तर जो संविधान नदिन खोज्छ, उसको एक तिहाइ भन्दा बढी छ । यस्तो अवस्थामा संविधान जारी हूँदैन । यस देशलाई क्षतविेक्षत पार्ने हो, छियाछिया पार्ने हो भने, यसलाई रूवाण्डा बनाइदिने हो भने जारी हुने अवस्था पनि थियो । तीन महिनामा रूवाण्डामा दश लाख मान्छे मरे, कुनै विदेशी सेना आएन, आक्रमण गरेन, मेशिन गन पड्काएन । आफैँ फुत्त निस्कियो, छिमेकमा हे¥यो, दोस्रो व्यक्ति दुश्मन देख्यो, ड्याम्म दियो । यसले उसलाई दुश्मन देख्यो, ड्याम्म दियो ।  यसरी तीन महिनामा दश लाख मानिस मरे । यस्तै बनाउन पाउने हो भने, जातीय, साम्प्रदायिक घृणा फैलाउन पाउने हो भने संविधान बन्थ्यो होला । नेपालको अस्तित्व केही वर्ष मात्र रहने र त्यसपछि नटिक्ने गरी समाप्तिको दिशामा लाने हो भने संविधान बन्थ्यो होला । तर हामीले खोजेको त्यस्तो होइन । हामीले खोजेको नेपालको अस्तित्व रहिरहोस्, हामीले खोजेको नेपालको सार्वभौमसत्ता, स्वतन्त्रता, भौगोलिक अखण्डता र स्वाभिमान सुदृढ होओस् र माथि उठोस् भन्ने हो । त्यस विपरीत चल्ने खालका गतिविधिहरुमा जनता सहमत हुन सक्दैन । जनता त जनता नै हो, तर जनताको आम पक्ष नभई कुनै पक्षलाई भड्काउन, त्यसलाई भावनामा लान सकिन्छ । जातीय भावना भड्काउन सकिहालिन्छ, क्षेत्रीय भावना भड्काउन सकिहालिन्छ, धार्मिक भावना भड्काउन सकिहालिन्छ । तर मैले भन्ने गरेको छु, जातीय नारा भनेको कुनै माग होइन । यो भावना मात्र हो । एउटा बस्तीमा एउटा बाटो बन्यो भने त्यो जातीय बाटो त बन्दैन, त्यसमा सबै हिँड्छ । अस्पताल बन्यो भने सबैले उपचार पाउँछ, विद्यालय बन्यो भने सबैले पढ्न पाउँछ, बिजुली आयो भने गाउँभरि नै बाल्छ, कुलो खन्यो भने सबैका खेतमा सिँचाइ हुन्छ, जातीय नारा काम लाग्दैन, जातीयता कुनै  माग होइन, जातीयता सेन्टिमेन्ट हो । जातीयता पछौटेपन हो, यो धेरै अगाडिका शताब्दीहरुका निम्ति संभवतः जङ्गली जमानाबाट समाजतर्फ प्रवेश गर्ने सन्दर्भमा प्रोग्रसिभ हुनसक्छ, उपयोगी पनि थियो, जङ्गली अवस्थाबाट मान्छे कबिलातर्फ बढ्ने अवस्थामा थियो होला । आजको लोकतन्त्रमा जातीय भावना ? जातीय घृणा? यो त कबिलाहरुको बीचमा लडाइँ हुन्थ्यो जाति, जाति बीचमा ! आजको जमानामा पनि त्यसमा लडाइँ गर्ने एक्काइसौँ शताब्दीमा नसुहाउने मात्र होइन कि अत्यन्तै मूर्खतापूर्ण, अविवेकी खालको सोच हुन्छ । हामी एउटा भयानक सङ्कटमा परेका छौँ । विगत संविधान सभाको अनपयुक्त बनावटको कारणले भयानक सङ्कटमा परेका छौँ । त्यो अनुपयुक्त बनावटले संसद छैन, प्रतिनिधि सभा छैन, संविधान सभा छैन, संविधान नबनाइकन संविधान सभा समाप्त भयो । संविधान सभा मात्र समाप्त भएको होइन, संसद पनि समाप्त गरियो । यसका दुइटा पक्षहरु मध्ये एउटालाई पनि कायम राख्न सकिन्थ्यो, तर सत्ता कब्जै गर्ने मनसायका साथ माथिल्लो तलामा जाने अनि भरेङ्ग घासघुस पारेर निकाल्ने खालका कुरा भयो । अब मलाई ओर्लन ठाउँ नै छैन भन्ने, माथि चढ्ने ठाउँ पनि छैन, सिँढी नै नभए पछि । त्यस प्रकारका स्थितिमा हामी पुगेका थियौँ र ती अभिव्यक्तिहरु बकाइदा आइलाग्दथ्यो । जे होस् संविधान सकेन र भयावह स्थिति आयो । अन्तरिम संविधानले संविधान बनाउने बाहेक अरु परिकल्पना गरेन । संविधान नबन्दा के हुने खै परिकल्पना गरेको ? संसद भएको भए संविधानमा संशोधन गरेर संवैधानिक संकट टार्न सक्थ्यो । राजनीतिक संकट यति जटिल थियो कि त्यसले संवैधानिक सवैधानिक निकास दिने सम्भावना नै थिएन । रिक्तता  रह्यो । संविधानले बाटो नदिने, संवैधानिक प्रश्नहरुमा निरुपण गर्ने जनप्रधिनिधिमूलक संस्था नहुने, जनप्रतिनिधि संस्था बनाऔँ त भन्दा संविधानले बाटो नदिने, निर्वाचन गरौँ त भन्दा निर्वाचन आयोग नै छैन । निर्वाचन आयोग बनाऔँ त भन्दा अधिकार दिएको छैन । यति जटिल खालको अवस्था बन्यो । दुई तीन वटा विकल्पहरुमा हामीले जानुपर्ने अवस्था भयो । एउटा कुन स्टेपमा जाने ? अख्तियार आयोगविरुद्ध, निर्वाचन आयोग विरुद्ध! भद्रगोल, अराजकता त्यो सबै कुरा मात्र हुँदैन, संविधान नै अशक्त! संविधान नै अशक्त भए पछि कानुनहरु त त्यसै अशक्त हुने नै भए । यसरी देशले अशक्तताको अवस्थामा असफल राष्ट्रतर्पmको यात्रामा लागेको थियो, राज्यको अङ्गप्रत्यङ्ग गल्दै गए,  सर्वोच्च अदालत टुक्रिन लागेको थियो । यस्तो अवस्थामा हामी गयौँ । या त जसले सक्छ उसले लिउँ भनेर लिने स्थिति थियो, जुन लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता र नेपाली जनताको चाहना विपरीतको कुरा हुन्थ्यो । या त त्यो दुइटैलाई हुन नदिने हो भने हामीले कृत्रिम भए पनि कुनै आवधिक व्यवस्था गरेर देशलाई अगाडि लानुपथ्र्यो । सर्वोच्च अदालतका प्रधान न्यायाधीशलाई मन्त्रिपरिषद्को अध्यक्ष मानेर जानुपर्ने अवस्था त्यहाँनिर प¥यो, या त फेल्ड स्टेटमा जानुपर्ने थियो ।

      अब धेरै कानुन पढेका हाम्रा साथीहरुले पाना पल्टाउँदै भने, शक्ति पृथक्कीकरण भएन, यो भएन, त्यो भएन । लोकतन्त्र छ भने शक्ति पृथक्कीकरण आउँछ, लोकतन्त्र नै भएन भने कहाँबाट आउँछ शक्ति पृथक्कीकरण ? तानाशाहीको शक्ति पृथक्कीकरण हुन्छ? मुलुक तानाशाही, अराजकता, अन्यौल, अस्थिरता, संविधानविहीनता, कानुनविहीनता, राज्यविहीनता, अनि राज्यका अङ्गहरु एक पछि अर्को खतम भएर जाने अवस्थामा छन् भने एउटा शतप्रतिशत शक्ति पृथक्कीकरण अन्त कहीं लागू नभएर किताबमा रहन जाला । त्यस स्थितिबाट निस्कन कुनै प्रबन्ध गर्नुपथ्र्यो र हामीले भनेर संविधान सभाको दोस्रो निर्वाचन गरायौँ । म यहाँहरुसँग एउटा खुसी वाँड्न चाहन्छु, हामी संवैधानिक, राजनीतिक संकटको चपेटामा थियौँ, त्यो चपेटाबाट देश मुक्त भएको छ । हामीसँग अहिले संविधान सभा छ । यो संविधान सभाले संविधान दिन्छ । यो संविधान सभा अहिलेको बनावटले विघटन हुँदैन । संविधान दिएरै छोड्छ । यो हिजोको जस्तो अनुपयुक्त संविधान सभा होइन । उपयुक्त संविधान सभा हो । यहाँ लोकतान्त्रिक शक्तिहरुको दुई तिहाइ वा सो भन्दा बढी छ । हामीले हिजो संवाद समितिमा राय पेश गर्दा बढी संख्या हाम्रै पुगिसकेको थियो । त्यहाँ हामीले धेरै जोड गरेका छैनौँ, तर संख्या हामीसँग दुई तिहाइ भन्दा बढी पुगिसकेको छ । यो संविधान सभाको अर्को पक्ष पनि छ, व्यवस्थापिका संसद । यसले संंवैधानिक संकट परेछ भने आवश्यक परेको खण्डमा संविधान संशोधन पनि गर्नसक्छ । राजनीतिक संकट प¥यो भने हामी संविधानमार्फत त्यो राजनीतिक संकट हल गर्छौँ । हिजो प्रमुख राजनीतिक पार्टीहरु किनारामा पारिएका थिए, भूमिकाविहीन बनाइएका थिए । जनताले ऐतिहासिक पार्टीहरुलाई पहिलेकै प्रमुख राजनीतिक दलहरुको हैसियतमा यथार्थ धरातलमा फेरि उभ्याएका छन् । यो प्रमुख राजनीतिक पार्टीहरुले बुझ्नुपर्दछ र बुझेको पनि छ र त्यसअनुसारले अगाडि बढ्छ । यो हिजोको बनावटको संविधान सभा होइन, नयाँ बनावटको संविधान सभा हो । मैले यहाँहरुलाई निवेदन गर्न खोजेको कुरा के हो भने अब त्यस्तो राजनीतिक संकट, अब त्यस्तो संवैधानिक संकट हूँदैन । राजनीतिक दलहरु मूलधारमा छन्, प्रमुख राजनीतिक दलहरुको वर्चस्व छ, लोकतान्त्रिक दलहरुको दुईतिहाइ छ । यसकारण संविधान नदिई संविधान सभा भङ्ग हुँदैन, संविधान आउँछ । यस कुरामा आश्वस्त रहन म तपाईंहरुलाई भन्न चाहन्छु । 

      अर्को कुरा, प्रक्रियामा जाने कुरालाई बडो विवादको विषय बनाइएको छ, प्रक्रियामा जाने भन्ने कुरामा चुनौति दिँदै पाखुरा सुर्कने गरिएको छ । संविधान सभा आफैँ प्रक्रिया हो । संविधान सभाका सम्पूर्ण गतिविधि संविधान निर्माणका प्रक्रिया हुन् । संविधान सभामा हामी जाने, संविधान निर्माणका लागि छलफल गर्ने, संविधानका विषयमा विचार गर्ने संविधान सभा भन्दा बाहिर त यो पनि एउटा प्रक्रिया हो । जनताको अभिमत आउँछ र संविधान सभाबाट जति छलफल गरिन्छ, ती पनि प्रक्रियाभित्र पर्छन्, संवाद समितिमा वा मस्यौदा समितिमा अथवा अभिलेख समितिमा वा पूर्ण संविधान सभाभित्र जे गरिरहेका छौँ ती सबै संविधान निर्माणका प्रक्रिया अन्तर्गत गएका छौँ । संविधान सभाको काम संविधान बनाउने बाहेक अरु केही छैन । सरकार त्यसले बनाउने होइन, संसदले बनाउने हो । कानुन त्यसले परिवर्तन गर्ने होइन, संसदले गर्ने हो । संविधान संशोधन त्यसले गर्ने होइन, संसदले गर्ने हो । संविधान सभाको एउटा मात्रै काम छ, संविधान बनाउने । यसका सम्पूर्ण गतिविधिहरु संविधान बनाउने प्रक्रिया, सिलसिलाअन्तर्गतका गतिविधिहरु हुन् । संविधान त त्यसै त जारी हुन सक्दैन, प्रक्रियाबाटै जारी हुनुपर्छ । त्यसको आफ्नै प्रक्रिया हुन्छ । प्रक्रिया भन्ने शब्द सुन्ने बित्तिकै झसकझसक हृने सातो जाने देखेर अचम्म लाग्छ , किन सातो जाने प्रक्रिया भनेपछि । ६०१ ले नै जारी गरे पनि कुनै टाकुरामा बसेर, कुृनै तालको किनारमा बसेर कतै संविधान जारी हुन सक्छ ? संविधान त संविधान सभाले प्रक्रियाबाटै जारी गर्ने र हुने हो । तेसं्रो ६०१ मै सहमति नहुन पनि सक्छ । अधिकांशको सहमति भयो भने पनि ६०१ कै सहमति नहुृन सक्छ । असमतिका साथ संविधान जारी भयो भन्ने प्रश्न निस्किँदैन । संविधान जारी गर्न संविधान सभाको आवश्यक संख्या भनेको ४०१ हो । ४०१ भन्दा माथि जति हुनसक्छ त्यो आवश्यक संख्या हो । अहिले के छ भने अरु सहमत भएन भने केही छैन, प्रक्रियामा जान सकिन्छ, म सहमत भएन भने आगो बालिदिन्छु, धुलो उडाइदिन्छु, के गरिदिन्छु भन्ने । यो के हो? सहमत होऔँ न त । सहमतिमा कुनै हालतमा नआउने, सहमति नभइकन पाइला सार्न नपाइने । अचम्मको छ । त्यसो भए हामी अगाडि बढ्छौँ नि त भन्दा सहमति नभई हुन्न भन्ने । कस्तो हो यो? तर्कको पनि कुनै आधार चाहिन्छ नि! सहमत पनि नहुने, सहमति बिना पनि नहुने । हाम्रो संविधानअनुसार र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलनले निर्वाचित संविधान सभाको दुई तिहाइ वा सो भन्दा बढीले आरामैले संविधान जारी गर्न सकिन्छ । संविधान सभाको निर्वाचन त्यसैको लागि गरेको हो । फलाना फलाना पार्टीको सहमति नभएसम्म वा फलाना पार्टीले भनेअनुसार बाहेक संविधान जारी नगर्ने भन्ने हो भने संविधान सभा नै किन चाहियो? फलाना पार्टीका नेताहरु चिनेका हुन्, देखेका हुन्, त्यहीं बसेर कुरा गर, जसले जे भन्छ, त्यही गरेर संविधान जारी गरे भइहाल्यो नि! तर त्यस्तो हुँदैन, एउटा प्रक्रियाबाटै संविधान आउँछ । म यहाँहरुलाई भन्न चाहन्छु, यहाँहरुमार्फत सबैमा मेरो अनुरोध के छ भने एक तिहाइको आसपास  भन्दा बढी कसैको पनि छैन हामीसँग संविधान सभामा । दुई तिहाइ कमसेकम संविधान बनाउन चाहिन्छ । त्यसैले संवाद, सहमति सहकार्य त हाम्रो लागि अनिवार्य छँदैछ । त्यो त हामी गर्छौँ नै । मैले एमालेको तर्फबाट भन्दाखेरि काँग्रेस र हामी मात्रै मिलौँ, अरु नमिलौँ त भनेको छैन । अब हाम्रा केही विचारहरु छन्, ती विचारहरु भनेका देशको पक्षमा जनताको पक्षमा, अग्रगमनको पक्षमा हुनुप¥यो भन्ने हो । त्यो नहुने गरी हामी कुनै सम्झौता गर्न सक्दैनौँ । मैले पाँच वटा बुँदाहरु भनेर भनृेको छु । धेरै कुरामा बुझेर पनि हुँदैन । पाँच वटा बुँदा हुन्छ, पाँच वटा उद्देश्यहरु हुन्छन् । ती पाँच वटा बुँदामा तलमाथि हुनसक्दैन । नेपालमा फेरि कसैले हिँसा भड्काउँछु भन्छन्, नेपाली समाजमा द्वेष, घृणा, विद्वेष अनेक भड्काउँछु भन्छन्, हिंसा तर्पm मुलुकलाई धकेल्न खोज्छन् भने हामी दिँदैनौँ । हामी शान्तितर्फ नै लाग्छौँ र शान्तिबाहेकको कुनै विकल्प अब नेपालमा कसैले नसोचे पनि हुन्छ । भदौमा आँखा फुटेको गोरु सँधै हरियो नदेखे हुन्छ । अब हिंसा हुँदैन । शान्तिको स्थापना, शान्तिपूर्ण नेपालतर्पmको हाम्रो यात्रा र त्यसको प्रत्याभूति हाम्रो एउटा कुरा हो । दोस्रो कुरा हामी लोकतान्त्रिक प्रणालीमा जान्छौँ । जनताका नाममा, क्रान्तिका नाममा, के जातिका नाममा लोकतन्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता, त्यसलाई गर्ने व्यवस्थापन, त्यसको उचाइमा शक्ति पृथक्कीकरणलगायतका प्रश्नहरु, राज्यका, प्रशासनका, समाजका व्यवस्थापनका कुराहरुमा समग्रतामा लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताबाट हामी पछाडि फर्कन सक्दैनौँ । तेस्रो कुरा हिजो सामन्ती शासनका बेलामा हाम्रो देशलाई जातिमा बाँडेर, कसैलाई अछूत बनाएर, अपमान गरेर अनेक ढङ्गले अधिकारविहीन बनाएर शासन चलाए । अब लोकतन्त्रमा फलाना राणका पालामा जातिपाति थियो, अहिले सहन्न भन्ने कुराको के अर्थ छ? त्यो त उल्टिसक्यो, अब लोकतन्त्रमा सामाजिक न्याय र समानतासहितको व्यवस्था हामी गर्छौ । सबैलाई उतिकै अधिकार दिन्छौँ, उत्तिकै अवसर दिन्छौँ, उत्तिकै सुरक्षा दिन्छौँ र उत्तिकै सम्मान दिन्छौँ । तसर्थ अबको नेपाल भनेको समानताको, न्यायको, सामाजिक न्यायको, उचित प्रणालीको, लोकतान्त्रिक प्रणालीको नेपाल हो । अबको नेपालका हिजोको जस्तो विभेद, असमानता, थिचोमिचो, अपमान, असुरक्षा हुँदैन, त्यसलाई अन्त्य गरिनेछ, र त्यो अन्त्यको घोषणा हाम्रो नयाँ बन्ने संविधानले गर्छ । 

चौथो कुृरा, हामी १२५ जातजाति छौँ । १२३ भाषाभाषी छौँ । अनि जातीय आधारमा कुनकुन जातिलाई राज्य दिने? यस नाममा जातीय भावनालाई भड्काएर नेपालको राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर पार्ने? यो त मिश्रित बसोवास भएको बहुजातीय देश हो । कुनै एक जातिको ब्लक वा क्लस्टर छैन । जसको नाममा राज्यको वकालत गरिएको छ, त्यहाँ त्यस जातिको ३० प्रतिशत पनि छैन । यसो भएकोले हामी राष्ट्रिय एकताको पक्षमा छौँ । कुनै हिसाबले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर पार्ने, जनताका बीच बन्धुत्वको नभई द्वेष र घृणा फैलाउने, राष्ट्रिय भावना होइन जातीय भावना भड्काउने काम भइरहेको छ । हिमाल, पहाड र तराईको पहिचान नेपालीको पहिचान हो । थरिथरिको पहिचान हो । कुनै जातिविशेषको कुलपूजा होइन । त्यसैले यसलाई हामीले यसै रूपमा एकताबद्ध बनाएर लैजानुपर्छ । हाम्रो नेपाल भनेको हिमाल, पहाड, तराई हो । पहाड र तराई छुट्ट्याइदियो भने हिमाल के होला? हाम्रो भौगोलिक विविधता, जैविक विविधता, त्यसले सिर्जना गरेको सामाजिक विविधतालाई हामीले ध्यान दिनुपर्छ । 

      पाँचौँ, नेपालको समस्या पछौटेपन हो । नेपाली जनताको चाहना समृद्धि हो । आज पनि मान्छे के खाऊँ के लाऊँको अवस्थामा भोको पेट छ भन्दाखेरि लज्जास्पद कुरा हो । कोही खान पाऊँ भन्छन्, हामी उसलाई जातको कुरा गरिदिन्छौँ । कोही छोराछोरी पढाउन सकेन भन्छन्, हामी उसलाई के त्यस्तो कुरा गछौँ, राज्यको कुरा गर न, जातको कुरा गर न भनिदिन्छौँ । मलाई सञ्चो भएन, विरामी प¥यो, अस्पताल जानुप¥यो भन्छन्, हामी विरामी सिरामी छोडिदेऊ, जातको कुरा गर भन्छौँ । के हो यो ? नेपाली जनताले चाहेको आधुनिकता हो यो? विकास हो ? समृद्धि हो? हामी विकासतर्फका, आधुनिकता तर्फका, समृद्धितर्फका यात्रालाई कुनै हिसाबले तलमाथि पर्न दिँदैनौँ । 

      त्यसकारण हाम्रो धारणा स्पष्ट छ । पहिलो शान्ति, दोस्रो लोकतन्त्र, तेस्रो असमानता र विभेदको अन्त्य, चौथो राष्ट्रिय एकता र पाँचौँ समृद्धितर्फको यात्रा हाम्रो आधारभूत एजेन्डा हो, जसमा हामीले तलमाथि पार्न दिँदैनौ । अर्को शब्दमा एकदम संक्षिप्तमा भन्ने हो भने हाम्रो गौरवपूर्ण इतिहासको अबको संविधानले सम्मान गर्नेछ । नराम्रो नमान्नु होला, गौरवपूृर्ण इतिहास भनेको सत्र हजार मानिस मैले मारेको छु भन्ने चाहिँ वितण्डा हो । यो अनुचित र हानिकारक कुरा हो । नेपालको विकासलाई अवरोध गर्ने कुरा हो । जनताले जनतालाई मारेर केको जनयुद्ध हो । देशलाई अगाडि बढाउन हामी लागेका छौँ हाम्रै पार्टीका नेता कार्यकर्ता छानीछानी मारिएका छन्, रेटिएका छन्, केको जनयुद्ध हो ? जनयुद्ध त हामीले ग¥यौँ, हाम्रा मान्छे छानीछानी मारिएका विरुद्ध हामीले जनयुद्ध गर्नुप¥यो । 

      त्यसो भएर हामी, नेपाली काँग्रेस, राप्रपा, विश्वेन्द्र पासवानको दल र दुर्इ जना स्वतन्त्र सभासद् मिलेर एउटा प्रस्ताव संवाद समितिमा पेश ग¥यौँ र त्यसले पनि त्यही धारणा बोकेको छ । हामीले सात वटा प्रदेशको प्रस्ताव पेश गरेका छौँ, किनकि धेरै प्रदेश देशको अर्थतन्त्रले धान्न सक्दैन । त्यस्तै गरी स्वतन्त्र न्यायपालिका र संवैधानिक अदालतको आवश्यकता छैन भनेका छौँ । हुन त सरकार परिवर्तन नै अस्थिरता होइन, तर दुई वर्षसम्म अविश्वासको प्रस्ताव ल्याउन नहुने भन्दै संसदबाट निर्वाचित प्रधानमन्त्री भनेका छौँ र प्रत्यक्ष राष्ट्रपति प्रणाली हृुन्न भनेका छौँ । निर्वाचन प्रणालीलाई समानुपातिक र प्रतिनिधि सभा प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट हुनुपर्छ भनेका छौँ । 

रिपोर्टर्स क्लब नेपालको प्रतिनिधिमण्डलसँग

स्थानः बालकोट 

मितिः २०७१।७।३

     सबै नेपालीहरुमा यहाँहरु मार्फत तिहारको, दीपावलीको शुभकामना दिन चाहन्छु । नेपाल संवत् नयाँ वर्ष प्रवेशको सन्दर्भमा शुभकामना भन्न चाहन्छु । जहाँसम्म संविधान निर्माणको प्रश्न छ, संविधानविहीन अवस्थामा देशलाई राख्ने प्रयास सफल हुन सक्दैन । यस प्रक्रियालाई लम्व्याएर अनन्तकालसम्म लाने, अराजकता सिर्जना गर्ने, अस्तव्यस्तता सिर्जना गर्ने र त्यसबाट लाभ लिन सकिन्छ भन्ने भ्रान्त दृष्टिकोणसँग सहमत हुन सकिँदेन । हामीले प्रतिबद्धता जनाएका छौँ, सबै पार्टीहरुले आफ्नो घोषणापत्रमा जनाएका छन्,  पटकपटक भनेका छन्, एक वर्षभित्र संविधान दिन्छौँ भनेर । एक वर्षको सुरुवात माघ ८ गते संविधान सभाको पहिलो बंैठकबाट गरिने भन्ने धारणाअनुरुप माघ ८ गतेभित्र नयाँ संविधान जारी गरिनेछ । पहिलो कुरा तपाईंहरुलाई आश्वस्त पार्न खोजेको, ढुक्क पार्न खोजेको यो हो कि माघ ८ गतेभित्र हामी संविधान जारी गर्छौँ । दोस्रो, संविधान सभामा कसैको पनि एक तिहाइ वा त्यसको आसपास भन्दा बढी छैन । संविधान जारी गर्न कम्तीमा दुई तिहाइ नभई हुन्न । त्यसैले संवाद, सहमति र सहकार्य हाम्रा निम्ति अनिवार्य छ । यो कुरा हाम्रो इच्छा पनि हो र इच्छा नभए पनि बाध्यता पनि हो । एक तिहाइ भन्दा बढी कसैसँग छैन, दुई तिहाइ नभई संविधान जारी हुँदैन भने संवाद, सहमति जरुरी छ । त्यस कारण हामीले हिँड्ने बाटो संवाद, सहमति प्राप्त गर्ने बाटै हो । यसो गर्दा हामी संविधानको पक्षमा कसैको मत अछुतो हुन्छ भन्ने ठान्दैन । सबैले संविधानको पक्षमा मत जाहेर गरून् भनेर हामी प्रयास गर्छौँ । मतभेदहरु होलान्, कसैले कसैलाई चरम दक्षिणपन्थी ठान्ला, कसैले कसैलाई उग्रपन्थी ठान्ला, कसैले कुन कुरामा असहमति जनाउला, तर जे सुकै भए पनि सबैलाई हामी आग्रह अनुरोध गर्दछौँ, संविधानका पक्षमा हामी एकमतले जाऔँ र सबैले संविधान जारी गर्ने कुरामा सहमति जनाऔँ । हाम्रा यी प्रयासहरु अथक रूपमा हामी अगाडि बढाउँछौँ र सहमति प्राप्त गछौँ । अब कथंकदाचित् कसैले समाजमा अस्तव्यस्तता, अराजकता सिर्जना गरेर आफूले फाइदा लिन सकिन्छ भन्ने भ्रम पाल्छ भने त्यस भ्रमअन्तर्गत वा अन्य कुनै कारणबाट दुष्प्रभावित भएर संविधान बन्न नदिने नियत राख्छ भने सहमतिका साथ संविधान बन्न दिनुहुन्न भनी ठान्छ भने र सहमति गर्दिनँ भनेर पानी समाउँछ, कसम खान्छ भने त्यस्तो एक दुई असहमतिका कारण संविधान जारी गर्ने कामा रोकिन सकिँदैन, किनकि यो संविधान सभा कतिपयले वहिप्कार गर्दागर्दै संविधान बनाउनका लागि लगभग असी प्रतिशत सहभागिताका साथ जनताले  पठाएको हो । विश्वास फैलाउन खोज्नेका बीचवाट उत्साहका साथ जनता संविधानका लागि मतदान भएको हो । संविधान बनाउने हाम्रो उद्देश्य कसेका एकदुई असहमतिका कारण रोकिने छैन, प्रक्रियाबाट संविधान बन्छ नै । 

     अर्को कुरा संविधान जारी गर्ने सन्दर्भमा ऋषिजीले भनेको तेस्रो कुरामा जानु जरुरी छैन । सहमतिको हाम्रो अथक प्रयास जारी हुनेछ । कदाचित् कुनै कारणले सहमति हुन सकेन भने आवश्यक संख्या नपुगी संविधान जारी हुँदैन, आवश्यक संख्या पुगे पछि रोकिँदेन, कसैले रोक्न खोज्यो भने त्यसको सामना गरिन्छ । देशलाई अन्धकारमा राख्न खोज्ने, देशमा संविधान आउन नदिने, सहमति गरौँ न भन्दा कुनै हालतमा पनि सहमतिमा आउन नखोज्ने, सहमति बिना लौ संविधान जारी गर त भन्ने २२ दलका २२ सय मानिसको विरोध प्रदर्शन गर्ने । यस्ता खालका प्रयासहरुलाई हामी बुझ्छौँ, यो संविधान बन्न नदिने प्रयास हो । सहमति नगर्ने, सहमति बिना संविधान जारी गर्न नपाइने भनेको के ? यो अनौठो कुतर्क हो, यति सारो कुतके दुनियाँमा कसैले गर्न सक्दैन । नेपालमा मात्रै छन् यस्तो चरम कुतर्क गर्न जान्ने । सहमत नहुने, सहमति बिना कार्य गर्न नपाइने । भने पछि उनले जे भन्छन्, त्यो मात्रै जारी गरिदिनुपर्ने । उनीहरु जे भन्छन् त्यसमा मात्रै सहमत हुन्छन्, अरुले मानिदिनुपर्ने । 

     यता संविधान निर्माणको उद्देश्यका निम्ति वातावरण सहज बनाउनका लागि एमाले, काँग्रेस, एमाओवादी र अरु सम्मिलित राजनीतिक समिति बनेको छ । एक जना मित्रले संयोजक आपूmलाई नभई हुँदैन भनेर महिनौँ साह्रै जिद्दी गर्नुभयो र लौ त भनेर संयोजक उनलाई बनाइयो । संविधान बनाउने राजनीतिक समितिको संयोजक बनाइयो । अर्कातिर वहाँ संविधान बन्न नदिने मोर्चा गठन गरेर लाग्नुभएको छ । अचम्म लाग्छ, भुइँ खोस्रेर, भित्ता हानेर, लौरी खेलेर के गरेको थाह छैन, विद्रोह गछौँं, विद्रोहमा उत्रन्छु, यदि लडाउँछ भने म यता आउँछृ, उता जान्न भनेको त्यो त वहाँको छँदैछ । उता जानुहुन्छ वहाँ, यता आउनुहुन्न भनेको संविधान बन्न नदिनेतिरै जानुहुन्छ । जनता भनेको कै? जनताले आफ्नो मतद्वारा पठाएका पार्टीहरु, बनाएको संविधान सभा होइन ? यो संविधान सभा केका लागि जनताले बनाएको त भन्दा संविधान बनाउनका लागि । संविधान सभाको जुन बनावट जनताले तोकेको छ, त्यो केका लागि । अब संविधान सभामा जतताले प्रतिनिधि पठाएपछि र संविधान सभाको काम संविधान जारी गर्ने भए पछि संविधान सभाका अहिले रहेका प्रमुख पार्टीहरुले लोकतान्त्रिक संविधान बनाउँछौँ भन्ने प्रतिबद्धता जनाए पछि फेरि जनमत संग्रह किन? कति पटक जनतासँग भोटै मात्र माग्न जाने ? जनमत संग्रह भनेको छ, संविधान सभा भनेको छ, के सोध्न जाने जनतालाई? लोकतान्त्रिक संविधान बनाउँछु भनेका होइनौ? देऊ न संविधान भन्दैनन् जनताले ? हामीलाई संविधान बनाउन जनताले पठाएको छ, संविधान लिएर जनतामा जानुपर्छ । चार जना मान्छे असहमत भयो भन्दैमा जनमत संग्रह भन्ने हुँदैन, जनमत हामीलाई थाह छैन र ? जनमत प्रतिविम्बित भएको छैन ? त्यस कारण त्यो उलामालाका पछाडि लाग्नु हुँदैन । जनमत त ८० प्रतिशत जनमत हो । सबै प्रतिविम्बित भएकै छ, त्यस कारण जनमत संग्रह जस्तो कुरा गर्ने, फेरि अर्को वितण्डा खडा गर्नै त्यस खालको कुराको आवश्यकता नै छैन । कसैले देश टुक्र्याउन पाउनुप¥यो भन्यो, जनमत संग्रह होस् भन्यो, पाउँछ ? फेरि त्यति छोडिदियो भने देश टुक्र्याउन पाउने सन्दर्भमा उसले अनावश्यक कुतर्क गर्छ नि, जनतामा भ्रम फैलाउँछ । त्यसकारण कतिपय कुरा छलफलका लागि हुँदैनन्, नियन्त्रण गरिन्छ । देशको एकताको पक्षमा सरकार दृढ उभिन्छ, हामी सँधै सरकारमा हुन्नौँ तर पार्टी उभिन्छ । शान्ति खल्बल्याउने खालका विभिन्न साम्प्रदायिकता, घृणा भड्काउने खालका कुनै कुराहरुसँग हाम्रो पार्टीको सहमति हुँदैन । लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको लोकतान्त्रिक संविधान हामी निर्माण गर्छौँ, कुनै पनि शब्दको कुनै पनि नामको अलोकतान्त्रिकरण, तानाशाहीकरणका दिशामा, अराजकताका दिशामा, अस्थिरतका दिशामा देशलाई लाने काम सफल हुन दिइन्न । चार जना मान्छे उता¥यो, तोडफोड गरायो, अनि जनताले ग¥यो भन्यो । यस्तो कुरा अब चल्दैन ।  

प्रश्नः अब के प्रक्रियामा गएर माघ ८ गते नै संविधान जारी गर्ने हो र?

उत्तरः मैले भनी नै सकेँ, खुलस्त भाषामा माघ ८ गते नै संविधान जारी हुन्छ ।

प्रश्नः तयारी नि?

     हामी अहिले सहमतिकै काम गरिराखेका छौँ, सहमतिकै प्रयास गरिरहेका छौँ, हाम्रो उद्देश्य सहमतिका साथ संविधान जारी गर्ने हो । छ सय एक कोही बाहिर नजाऊन्, हिजो विभिन्न भ्रम पालेर चुनाव वहिष्कार गरेर बाहिर बसेका पनि विरोधमा नरहून् । बाहिर रहेकाले पनि समर्थन गरून्, हामी सबैको त्यो चाहना हो । तर देश तल परे परोस् मेरो कुरा माथि पर्नुपर्छ भन्ने केही मान्छेहरु छन् । देश तल परेर भए पनि आफ्नो कुरा माथि पर्नु पर्ने । त्यसलाई मान्न सकिँदैन । संविधान नबनाउने कुरा कसैको अहंतुष्टिको होला, कोही विभिन्न उद्देश्य र अरु चीजबाट दुष्प्रभावित भएको होला, त्यो मान्न सकिन्न । त्यसकारण सहमति भए पनि प्रक्रियामै जानुपर्छ, सहमति नभए पनि प्रक्रियामै जानुपर्छ । संविधान भनेको कुनै रत्नपार्कबाट घोषणा गर्ने कुरा त होइन । त्यसको एउटा प्रक्रिया छ, निर्णयार्थ पेश हुने प्रक्रिया छ, निर्णय गर्ने प्रक्रिया छ । त्यही प्रक्रियामा जाने हो । अब निर्णय गर्दाखेरि हामीले हेर्नुपर्छ, कतिले मतदान गर्छन्, त्यसबेला मात्र थाह हुन्छ । सहमति त हुन्छ नै, सहमतिका साथै संविधान जारी हुन्छ । तर कोहीकोही एकाधले मानेन भनें......। मौसमविद्हरुले भन्छन् नि आज मौसम सफा छ भनेको आकाशमा बादलका टुक्राटाक्री पनि छैनन् भनेको हो र? हुन सक्छन् नि! टुक्राटाक्री हुँदै गर्छ एकाध, तर मौसम सफा छ । 

     हामी अहिले संक्रमणकालमा छौँ । यसमा विभिन्न पृष्ठभूमिबाट आएका दलहरु छन्, शक्तिहरु छन् । अलोकतान्त्रिक पृष्ठभूमिबाट आएकाहरुलाई लोकतन्त्र स्वीकार्न सहज हुँदेन । मलाई लाग्छ, उनीहरु आफैँ पनि सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा छन् भने उनीलाई पनि एउटा प्रक्रिया लाग्छ र त्यसले समयको माग गर्छ । यदि सहमत हुँदैनन् भने एउटा प्रक्रिया र एउटा समयको माध्यमबाट विस्तारै सहमत हुँदै जान्छ । हतियार नउठाउन त भन्दा मान्दैनथे नि, अब गल्ती रहेछ भन्ने ठाउँमा त पुगे । अझै पनि जनताको बीचमा ताउपाउ र विद्रोह रे! विद्रोह भनेको के ? अहिले पनि नेपालमा उत्पात् नै मच्चाउँछु भन्ठानेका छन् कि क्या हो ? त्यो सम्भव छैन । हामी कुन मितिमा छौँ त हामीले थाह पाउनुपर्छ । त्यस्तै कुन ठाउँमा छौँ, कस्तो अवस्थामा छौँ भन्ने पनि थाह हुनुपर्छ । उहिले हाई जम्प गर्ने, लङ्ग जम्प गर्ने भनेर यतिखेर हुन्छ ? त्यसकारण कतिपयलाई पहिलेका सम्झना आउन सक्छन्, तर ती अहिले काम लाग्दैनन् । मेरो नम्र निवेदन यति हो । 

प्रश्नः प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले माघ ८ गते संविधान जारी नभए पनि संविधान जारी नहुँदासम्म म नै प्रधानमन्त्री रहन्छु भन्नुभएको छ, यसमा तपाईंको भनाइ के रहेको छ? 

उत्तरः यसमा एउटा कुरामा मात्र आशंका गर्न सकिन्छ, कहीं माघ ८ मा संविधान जारी नगरेर रहन खोजिएको त हैन ? यस्तो आशय त छैन ? तर हामीले के भनेका छौँ भने माघ ८ गतेभित्र संविधान जारी गर्ने हो र संविधान जारी भए पछि सरकार परिवर्तन हुन्छ । माघ ८ गते संविधान जारी भयो भने सरकार परिवर्तन भन्दा अघिल्लो कुरा भयो । त्यही चाहिँ भएन र त्यसको अगुवाइ सरकारले गरेन भने त त्यहीँ गइगयो नि! माघ ८ गते भित्र संविधान जारी गछौँ, संविधान जारी भए पछि सरकार परिवर्तन गर्छौँ भने पछि माघ ८ गते भित्र संविधान जारी गर्न नसके प्रधानमन्त्री चाहिँ म बसिरहन्तु भन्ने कुरा वहाँले कसरी गर्न सक्नुहुन्छ ? त्यो एउटा कथंकदाचित् भन्ने केही भन्नुभएको होला । मलाई त्यस्तो लाग्दैन । वहाँले पटकपटक भन्नुभएको छ, माघ ८ गते संविधान जारी गर्ने र मलाई संविधान जारी गरेपछि रहन पनि मन छैन र संविधान माघ ८ गतेभित्र हुन्छ र त्यसपछि मैले छोड्छु ।

बंगालीको अनुवाद गरेर, युरोप हेरेर नेपालमा प्रदेश बन्दैन ।

(एमाले संसदीय दलको बैठकमा दिनुभएको मन्तव्यको अंश, २०७१।६।२३)

     हाम्रो राष्ट्रको, हाम्रो समाजको बनावट मिश्रित खालको छ । १२५ जातजाति, १२३ भाषाभाषीको मिश्रित बनावट हाम्रो सुन्दरता हो, हाम्रो सम्पदा हो, हाम्रो सम्पत्ति हो । यसलाई विभेद, विभाजनको कारण बनाउनहुँदैन । धाँजो जहाँ छ, त्यहीं फेसा ठोक्ने र समाजमा पहाड र मधेशका बीचमा, पूर्व र पश्चिमका बीचमा, लेक र बेँसीका बीचमा, अनि विभिन्न जातिहरुका बीचमा भाँजो हाल्ने खालका कुरा भयो भने त्यसले नेपालको राष्ट्रियतालाई कमजोर पार्छ । त्यो होइन, हामी राष्ट्रिय एकतालाई सबल बनाउने संविधान बनाउँछौँ । हाम्रो राष्ट्रिय एकता र राष्ट्रलाई महत्व दिऔँ भन्ने अभियान भनेर हामीले आज राष्ट्रिय झण्डा वितरण पनि गरेका छौँ । हामीले नेपाललाई हाम्रो ध्यानमा राखेका छौँ, हाम्रो मस्तिष्कमा राखेका छौँ, हाम्रो छातीमा राखेका छौँ– नेपाल! त्यो कुराको एकता हुन पनि जनताको एकता बिना हुँदैन । कतिपयले छुट्टै झण्डा, छुट्टै नाम, छुट्टै के बनाउनुपर्छ, झण्डा जलाउनुपर्छ भन्नेदेखिका कुरा गरे । नेपालकै नाम फेर्नुपर्छ भन्नेदेखि लिएर के कुरा आएन? त्यसकारण नेपाल नेपाल रहन्छ, नेपालको झण्डा नेपालको झण्डा रहन्छ, नेपाल राष्ट्र राष्ट्र रहन्छ । यो राष्ट्रै होइन, राष्ट्रै बनेको छैन भनेको पनि तर्कहरु छन् । कतिपयले यो बहुराष्ट्रिय राष्ट्र हो भन्छन् । बहुराष्ट्रिय राष्ट्र होइन, बहुजातीय राष्ट्र हो । राष्ट्र एउटा हो, नेपाल हो, जातिहरु छन् । यो बंगालीको अनुवाद, बंगालीले जाति भनेको राष्ट्र भन्छन् । त्यो जाति राष्ट्र भनेको हुनाले त्यसबाट नेसन्यालिटीज भन्दाखेरि यस्तो हो भन्न खोजेको होला । कतिपय शब्दहरुका आफ्ना अर्थहरु विभिन्न भाषामा हुन्छ । हाम्रो त रेस, कास्ट, एथ्निक ग्रूप अथवा नेसन, यी कुराहरु पृथक् पृथक् अर्थका कुरा हुन् । कलिलो छ, त्यसैले नेपाल राष्ट्र बनेको छैन भन्छन् । हामीमा कुनै कन्फ्युजन रहनु हुँदैन । हाम्रा हिमालहरु कलिला छन्, हाम्रा पहाडहरु कलिला छन् । के कलिलो हुँदैमा हिमाल होइन? कलिलो हिमाल छ, भूगर्भविद्हरुलाई सोध्नुस् । हाम्रा पहाडहरु कलिला छन्, सोध्नुस् त भूगर्भविद्लाई ! कलिला छन् भन्दैमा हुँदै होइनन् र पहाड? मान्छे कलिलै जन्मन्छ, के मान्छे नै होइन? के जन्मेको हो त? त्यसकारण कलिलो हुँदैमा हुँदेन भन्ने कुरा होइन । नेपाल कलिलो होला, तर यसको उतारचढावको इतिहास, यसको विकास र सभ्यताको इतिहास पाँचौँ, दसौँ हजार वर्ष पुरानो छ । 

     हामी एकै जातिको एउटा राष्ट्र भएर युरोप बनेजस्तो होइन । युरोपमा चाहिँ जर्मन भाषा छ, जर्मन जाति छ, त्यो भूगोल छ एउटा र जर्मन देश । फ्रेञ्च भाषा छ, फ्रेञ्च जाति छ र फ्रान्स देश छ । स्पेनिश भाषा छ, स्पेनिश जाति छ र स्पेन देश छ । इङ्लिस भाषा छ, इङ्लिस जाति छ र इङ्ल्यान्ड देश छ । यस्तो नेपाल होइन । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, विविधताले युक्त मिश्रित बसोवास भएको देश हो, जहाँ शताब्दीयौँदेखि मिलेर नेपालीहरु बसेका छन् । यो एकतालाई खल्बल्याउने प्रयास भइराखेको छ । हामी पूर्वीयहरुको एउटा सभ्यता छ । अनि किरातहरुले राज्य गर्दाखेरि कुन सभ्यताअनुसार गथ्र्यो ? किराती राज्य त थियो नि, त्यतिबेला पूर्वीय सभ्यता त थियो नि, त्यतिबेला पूर्वीय सभ्यताका ठेकेदारहरु बाहुनहरु त थिएनन् । यो सभ्यता भनेको एउटा जाति विशेषको होइन । पूर्वीय सभ्यता, लिच्छविहरु त्यही सभ्यतामा, किरातहरु त्यही सभ्यतामा, हूणहरु त्यही सभ्यतामा, गोपालवंशीहरु त्यही सभ्यतामा । त्यसै पूर्वको सभ्यता, हाम्रो सामाजिक प्रबन्ध, त्यसलाई विकास गर्ने क्रममा उनीहरुले राज्य पनि सञ्चालन गरेर आए, सामाजिक पनि प्रबन्ध गरेर आए र यो देश चाहिँ राजनीतिक कारणले किरात र लिच्छविको बीचमा, शाह र मल्लका बीचमा द्वन्द्व परेको होला, तर जातिका कारण परेको छैन । त्यस कारण जातीय मुद्दामा, जातीय विषयमा विकास गर्ने अवसर दिनुपर्छ, शिक्षा, स्वास्थ्यका अवसर दिनुपर्छ, तर हामी घरघरमा राज्य पु¥याउन सक्दैनौँ । एक एक जातको एक एक वटा राज्य भनेको त घरघरमा राज्य भनेको भयो ।

     अब लालबाबुजीको छिमेकमा भन्ने हो भने त्यहाँ अर्को पण्डित छैन, अर्को क्षेत्री, बाहुन, साह, मारवाडी छ । मेरो घरको वरिपरि हेर्ने हो पनि एउटै पनि ओली छैनन्, कोही भोजपुरी बोल्छन्, कोही कानपुरी बोल्छन् । त्यसैले हामी राष्ट्रिय एकतामा जोड दिन्छौँ । अर्को कुरा, सर्वोपरि कुरा हाम्रो देश पछाडि परेको छ, त्यसलाई अगाडि बढाउने, आधुनिकतामा लाने र जनता, देशमा गरिबी छ, त्यसलाई समृद्धिमा लाने । त्यसका लागि हामीले संविधान गर्ने हो । 

     यी कुरामा हाम्रो संविधानमा हामीले कम्प्रमाइज नगर्ने हो । अरु कुरामा हाम्रो लेनदेन हुनसक्दछ । हाम्रो आधारभूत अडानहरु के हुन् भन्दाखेरि राष्ट्रिय एकताविरुद्ध हामी जान दिँदैनौँ, फुट, विभाजनतिर हामी जान दिँदैनौँ । अलोकतान्त्रिक प्रणालीतर्फ हामी जान दिँदैनौँ । अब लोकतान्त्रिक प्रणाली भित्रका यसो गर्दा हुन्छ कि, त्यसो गर्दा हुन्छ कि भन्ने कुरामा, तात्विक असर नपर्ने कुरामा सहमति हुन पनि सक्दछ । अब कमरेडहरुले के भने एक समयमा एउटा कुरा गरियो भनेर त्यसैलाई हाम्रो एकदमै अडान हो, त्यही संविधान हो किन मिचियो भन्ने खालको कुरा होइन । ती संविधान निर्माण गर्ने क्रममा हाम्रा प्रस्तावहरु हुन् । अहिले पनि हामीले ती प्रस्तावहरु गरेका हौँ । 

     महिला अधिकारको च्याम्पियन पार्टी एमाले हो, जातीय विभेद र थिचोमिचोको सबभन्दा ठूलो विरोधी पार्टी एमाले हो । लक्ष्यकेन्द्रित, उद्देश्य केन्द्रित, गन्तव्यकेन्द्रित हाम्रो यात्रालाई सुदृढ एकताका साथ र सक्रियतापूर्वक अगाडि बढाउँछौँ, यस प्रयासलाई असफल हुन दिँदैनौँ ।

हामी चाहन्छौँ, कोही पनि हामीले जारी गर्ने संविधानभन्दा बाहिर नहोस्!

(नेकपा (एमाले) का अध्यक्ष क. के.पी. शर्मा ओलीले केही समयअगाडि जितिया पर्वको अवसरमा अायोजित एक कार्यक्रममा दिनुभएको भाषणको सान्दर्भिक अंश यहाँ प्रस्तुत गरिन्छ । – निजी सचिवालय)

     अहिले हाम्रो देशको सन्दर्भमा हामी सबैलाई थाह छ ।  हामी सङ्क्रमण कालमा छौँ र यो सङ्क्रमणकाल हामीले केही तीता अनुभवहरु लिएको अवस्थामा गुज्रिरहेको छ । ०६२÷६३ पछि एउटा विशेष सङ्क्रमणकाल सुरु भयो । यद्यपि नेपालमा ००७ सालको आन्दोलनदेखि, राणाशाहीको समाप्तिछि, नयाँ जमानाको प्रारम्भछि नै नेपाली समाज सामन्ती, निरङ्कुश राजतन्त्रात्मक शासन र जहाँनिया राणाशासनको दूई चक्रव्यूहबाट लोकतन्त्रतर्फको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फको यात्रामा प्रवेश ग¥यो । असमानता र विभेदहरु जो समाजमा थिए, तिनलाई हटाएर लोकतान्त्रिक समाज स्थापना गर्ने दिशामा अगाडि बढ्यो । त्यसै गरी अधिकारविहीन जनतालाई अधिकारसम्पन्न बनाउने दिशामा अगाडि बढ्यो । र देशको समृद्धिको दिशामा अगाडि बढ्यो । यो एउटा सङ्क्रमण, उतारचढावहरु भए, कहिले प्रतिगमन भयो, कहिले अग्रगमन भयो, ती कुराहरु हामीले झेल्दै आयौँ । ०६२÷६३ को आन्दोलन अर्कों एक विशेष आन्दोलनको रूपमा, एउटा मोडको रूपमा हामीले लिएका छौँ र त्यस आन्दोलनले एउटा विशेष सङ्क्रमणकाल सुरु ग¥यो । यो विशेष संक्रमणकालका विभिन्न उपचरणहरु रहे । संविधान सभाको गठन, त्यो भन्दा अगाडिको कुरामा म धेरै जान चाहन्न, किनभने जङ्गलमा रहेको माओवादीलाई फेरि हिंसाको बाटोबाट शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक बाटोमा फर्कने क्रमको सुरुवात भयो । जब शान्ति सम्झौता भयो, उनीहरु संसदमा र सरकारमा सहभागी भए र संविधान सभाको निर्वाचन भयो । निर्वाचन पछि संविधान सभाको कार्यकाल सुरु भयो, दुई वर्ष थियो, चार वर्ष बनाइयो, तर चार वर्षमा पनि संविधान बन्न सकेन,  बन्न दिएन र संविधान सभालाई, संसदलाई असफल बनाउने, भङ्ग गर्ने काम बलजफ्ती भयो । 

     त्यसपछि हामी एउटा भयावह स्थितिमा फँस्यौँ । राजनीतिक संकट र संवैधानिक संकटको अत्यन्तै जटिल खालको स्थितिमा फँस्यौँ, जहाँ राजनीतिक संकटलाई संविधानले समाधान दिन सक्दैन, संवैधानिक संकटलाई समाधान दिने कुनै प्रतिनिधिमूलक संस्था वा संसद छैन, त्यस्तो स्थितिमा हलचल गर्ने स्थिति छैन । हामीले अर्को एउटा छोटो उपचरण, त्यस्तो अवस्थामा देशलाई असफल राष्ट्र हुनबाट जोगाउने, जो बलियो छ, त्यसले शासन गर्ने स्थितिबाट जोगाउने र लोकतन्त्रतर्फ फर्काउनतिर लाग्नुप¥यो र हामी त्यस दिशामा लाग्यौँ । अर्को कुनै अस्थायी र आवधिक बाटोबाट बाटोबाट भए पनि डिरेल भएको लोकतन्त्रलाई फेरि बाटोमा फर्काउनुपथ्र्यो, त्यसका निम्ति हामीले संविधान सभाको दोस्रो निर्वाचनको आयोजना गर्नुं पथ्र्यो । दोस्रो निर्वाचनको आयोजना भयो र त्यो सफलताका साथ, जनताका अत्यन्तै ठूलो सहभागिताका साथ भयो, त्यो हामीलाई थाह छँदैछ ।            एकातिर संविधान सभा असफल भएको तीता अनुभवहरु हामीसँग छन्, अर्को तर्फ दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचनको परिणाको भिन्नता र त्यसको अनुकूलताले संविधान बनाउन सकिने, जारी गर्न सकिने अवस्था हामीलाई दिएको छ । नेपाली जनताले एमाले, नेपाली काँग्रेसलगायतका लोकतान्त्रिक शक्तिहरुलाई जो संविधान बनाउने पक्षमा छन्, उनीहरुलाई दुइतिहाइ भन्दा बढी मत प्रदान गरेको छ । शतप्रतिशत हामीले खोज्यौँ भने, कहीं कसैको पनि आउँदैन । शतप्रतिशत कसैले प्राप्त पनि गर्न सक्दैन । अलिकति असहमति त रहन्छ । संविधान जारी गर्ने पक्षमा दुई तिहाइ हुँदा त्यसलाई हामी उपयोग गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ ? एउटा तथ्य छ, संविधान सभामा कसैको पनि एक तिहाई भन्दा बढी छैन, दुई तिहाई नभई संविधान बन्दैन । संविधान बनाउने हो भने सहमति सहकार्यको बाटो नहिँडीकन कसैले बनाउँछु भन्छ भने, एकतिहाइ भन्दा बढी कसैको छैन, दुई तिहाइ नभई संविधान बन्दैन, कसैसँग सहकार्य गर्दिन, संवाद गर्दिन भन्ने कुराले संविधान बन्नै सक्दैन । त्यसकारण हाम्रो निम्ति सहकार्यको, संवादको र सहमतिका साथ संविधान जारी गर्ने नै हो । हामी चाहन्छौँ कोही पनि हामीले जारी गर्ने संविधानभन्दा बाहिर नहोस् । 

     मैले धेरै ठाउँमा भन्ने गरेको छु, हाम्रो संविधानका पाँच वटा मूलभूत कुराहरु हुनेछन् । नेपाललाई शान्ति चाहिएको छ, शान्ति खल्बल्याउने, हिंसा भड्काउने, शान्ति स्थापित हुन नदिने कुनै प्रयास हाम्रो संविधानले बोक्ने छैन, बोक्नुहुँदैन । लोकतन्त्रका मूल्य, मान्यता, अन्तर्राष्ट्रय स्तर र मानवजातिले उचाइमा उठाएका अवधारणाहरु हामी छोड्न सक्दैनौँ । विभिन्न प्रकारका भेदभावलाई हामी सहन सक्दैनौँ र सामाजिक सद्भावसहितको समतामूलक सामाजिक न्यायसमेतको समाज हामी स्थापित गर्न चाहन्छौँ । चौथो कुरा राष्ट्रिय एकता खल्बल्याउने अनेक प्रकारका, अनेक नामका, अनेक रूपका प्रयासहरु भइरहेका छन्, हामी राष्ट्रिय एकतालाई कुनै पनि हालतमा खल्बिलिन दिँदैनौँ । र पाँचौं, नेपाल राष्ट्र र नेपाली जनताले भोगिरहेका पछौटेपन र गरिबीका समस्याबाट देशलाई आधुनिकतातर्फ र समृद्धि र सम्पन्नतातर्फ लिएर जान चाहन्छौँ, त्यसका निम्ति हाम्रो संविधानले यी पाँच वटै कुरामा बाटो दिनुपर्दछ । 

     यी कुराहरु प्राप्त नहुने गरी, शान्ति खल्बलिने गरी कुनै सम्झौता हुन्न भन्ने कुरा हामी सबैलाई भन्न चाहन्छौँ । लोकतन्त्रलाई अस्वीकार गर्ने गरी कसैसँग सम्झौता गर्न सकिन्न । असमानता र विभेद कायम राख्ने गरी पनि कसैसँग सम्झौता गर्न सकिन्न । राष्ट्रिय एकता खल्बल्याउने खालका प्रयास र विचारहरुसँग सहमत हुन सकिँदैन । र समृद्धितर्फको हाम्रो यात्रालाई विभिन्ने नाममा भड्काउने, बिथोल्ने प्रयासलाई पनि हामी छूट दिनसक्दैनौँ । तर संवाद, सहमतिबाट नै संविधान बनाउन चाहन्छौँ, सबैसँग कुरा गर्छौँ र हामी अत्यन्तै लचिलो भएर प्रस्तुत हुन्छौँ । यावत् विषयहरुमा मैले भनेको पाँच वटा कुरा हाम्रा आधारहरु हुन्, हामीले छोड्नसक्दैनौँ ।

नेपाल हाइट र लाइट भएको देश हो, अाअाफ्नो कार्यक्षेत्रबाट विकास गराैं !

चेम्वर अफ कमर्सका पदाधिकारीहरूसँग........

    देशको परिस्थिति हामीलाई थाहा छ । हामी भयानक हिंसाको चपेटाबाट निस्किएर शान्ति प्रक्रियाबाट यहाँ आइपुगेका छौँ । तानाशाहीबाट फुत्किएर, त्यसलाई पराजित गरेर यहाँ आएका छौँ ।
    संविधा
नले बाटो नदिने, राजनीतिले समाधान दिन नसक्ने, राजनीतिक पार्टीहरु किनारा गरिने, सरकार परिवर्तन गर्ने कुनै ठाउँ नहुने, पुरानोलाई हटाउन पनि ठाउँ नहुने, नयाँ बनाउन पनि ठाउँ नहुने, निर्वाचन गरौँ भन्ने हो भने पनि निर्वाचन आयोग नै नभएको, आयोग बनाऔँ भने पनि सिफारिस गर्ने ठाउँ नभएको, त्यसलाई सुनुवाई गर्ने ठाउँ नभएको ।
    यस्तो बहुआयामिक संकट, यस्तो संकटबाट संविधान सभाको दोस्रो निर्वाचन भएपछि संवैधानिक र राजनीतिक हिसाबले सुरक्षित ठाउँमा बल्ल आएका छौं । अब हामीसँग संसद छ । कुनै संवैधानिक संकट प¥यो भने व्यवस्थापिका संसदले त्यसलाई संशोधन गर्छ, कुनै राजनीतिक संकट प¥यो भने व्यवस्थापिका संसदले समाधान दिन्छ, राजनीतिक दलहरुले सरकारमा छन्, तिनीहरुले समाधान दिन्छन्। अब हामी राष्ट्रिय राजनीतिमा मुलुकलाई असफल राष्ट्र हुनबाट, बलियाले लिनबाट जोगाएर लोकतान्त्रिक बाटोमा फेरि फर्काएका छौँ ।
    यसले ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । परिवर्तन मात्र होइन, यस निर्वाचनले सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ । पुराना स्थापित लोकतान्त्रिक पार्टीहरुको दुई तिहाइको जस्तो स्थिति छ । यस्तो अवस्था भनेको संविधान जारी गर्ने अवस्थाको ग्यारेन्टी हो– खुट्टा टेक्ने हो भने । संविधान जारी गर्ने काममा हामी छौं ।

   
       देशको आर्थिक अवस्था– व्यापार घाटा, उद्योगहरु धमाधम बन्द भइरहेको स्थिति – यी सब हामीलाई थाह छ । यसमा हामीले गर्ने भनेको प्रगतिशील सुधार हो । हामी कुनै परिवर्तनकारी छलाङ मार्ने स्थितिमा छैनौं । अहिलेको संरचनाले पनि हामीलाई त्यसो गर्न दिँदैन । अहिलेको पस्थितिगत संरचनाले हामीलाई प्रगतिशील सुधारमा जान दिन्छ । अहिले आम रुपमा तपाईंहरुको चाहना पनि त्यही नै हो भन्ने मैले पाएको छु । तर देशको समग्र स्थितिमा समग्र परिवर्तन ल्याउने हो भने यति बजेटको ठाउँमा त्यति बजेट, यसका ठाउँमा त्यो गरेर मात्र हुनेवाला छैन । त्यसमा हामीले ठूलो परिवर्तन गर्नुपर्छ । हाम्रा उद्योग नीति, हाम्रा व्यापार नीति, हाम्रा ट्रेड युनियन नीतिहरुमा तालमेल हुनुपर्छ,, सामञ्जस्यता हुनुपर्छ । एउटा नीतिले अर्को नीतिलाई, एउटा ठाउँको व्यवहारले अर्को ठाउँको व्यवहारलाई धराशायी बनाउने खालको हुनुभएन । आ–आफ्नो सीमामा सबै बस्ने खालको र राष्ट्रिय हितमा हाम्रो उद्योग, व्यापार हुने खालको हामे नीति हुनुप¥यो ।
    अहिले अलिक अगाडिसम्म जनताको जितेको मनस्थिति प्रबल थियो । यो जितेको मनस्थितिले लोकतन्त्र र अराजकतालाई मिसाइदिन्छ । जितिसकेपछि पनि विस्तार विस्तारै मुलुक फेरि भयावह अवस्थामा प¥यो । फेरि अर्को खालको निराशा छायो । संविधान सभा भंग भयो र संविधान बन्दैन कि भन्ने खालको आशंका छायो । अन्यत्र आएको निराशा त्यति डरलाग्दो हुँदैन, तर आम जनतामा छाएको निराशा भयानक हुन्छ । निराशा पैदा भएपछि उसलाई विश्वास हुँदेन । विश्वास नभएपछि उसले आक्रोश मात्र व्यक्त गर्छ र कुनै रचनात्मक काम गर्दैन । व्यापारमा पनि त्यही हौ । विश्वास नै भएन भने व्यापार कसरी चल्छ ? लगानी नै गर्दैन ।
    त्यसै गरी आम जनतामा यो भएन र त्यो भएनको आम प्रतिक्रिया उत्पन्न हुने र जनता निराश हुने खालको अवस्था देशका लागि शुभ लक्षण हृुँदैन । अहिले हामी जनतामा व्याप्त निरशालाई आशामा परिणत गर्न चाहन्छौँ ।
    मैले भन्ने गरेको छु – हाम्रो देश व्यापारमा पनि पुरानो देश हो । हाम्रा समुदायहरुर पनि व्यापारमा पुराना समुदाय हुन्,  हालाँकि हाम्रो उद्योग धन्दा अलि पछि सुरु भयो । तर अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा पनि हाम्रो देश पुरानै देश हो । तर औद्योगीकरणतर्फ जान, आधुनिकतातर्फ जान भरसक निषेध गरिएको थियो । निरंकुश सामन्ती राजतन्त्रात्मक प्रणाली र राणाहरुको जहानिर्या शासनको चपेटामा मुलुकलाई औद्योगीकण हुन दिइएन ।
    एउटा कलेज खोल्दा त्यतिबेलाका शासकले भनेका थिए – म आफ्नो खुट्टामा आफैं बञ्चरो हान्दैछु । त्यो साँचो थियौ – जनता शिक्षित भएपछि, सचेत भएपछि तानाशाही सहँदैनन् । उनीहरुले त्यो कुरा बुझेर नै जनतालाई विभाजित राख्ने, जनतालाई निरक्षर राख्ने र स्कुल कलेज पढ्न नपाइने प्रकारको थिति बसाउन खोजेका थिए । तर समयका क्रममा त्यो सभव भएन र त्यसलाई तोड्दै जानु मात्र होइन, आफैं हिँड्नुप¥यो । र आफैै वाध्यकारी स्थितिमा जाँदा पनि बुझेरै कदम चालेको देखिन्छ– म आफ्ना खुट्टामा आफैं बञ्चरो हान्दैछु । त्यस अन्धकार युगबाट, मध्ययुगीन सामन्ती निरंकुशताबाट आधुनिकतातर्पm हाम्रो पाइला सुरु भएको ६४ वर्प भएको छ ।
    मेरो विचारमा यी ६४ वर्षका हाम्रा उतारचढावहरु अनावश्यक र अनुचित पनि भए । तिनलाई लोकतन्त्रको बाटोमा, जनताको इच्छाको बाटोमा, देशको उन्नतिको बाटोमा जान दिनुपथ्र्योे, लान प्रयास गर्नुपथ्र्यो  । त्यसको सट्टा आफ्ना हितहरुमा बढी केन्द्रित हुने काम भयो । यसले गर्दा कहिले फर्किफर्की तानाशाही आउने, कहिले तानाशाहीलाई अस्वीकार गर्ने नाममा हिंसाको नयाँ चक्र चल्ने भयो । त्यसबाट देश अलिकति मुक्त भएन ।
    हाम्रा पुर्खाहरु विद्वान थिए । बाँकी संसारमा अन्धकार हुँदा यहाँ ज्ञानविज्ञानको उन्नति भएको थियो । अनि हाम्रो भूभाग धर्ती सबभन्दा सुन्दर, उर्वर र जीवनमय भूभाग पनि हो । मैले भन्ने गरेको छु– ठूला देशहरुमा हात्तीगैँडा जन्मेका थिएनन्, सानो देश हो, तर पनि हात्तीगैंडा यही जन्मेको छ । ठूला देशमा यार्चा गुम्वा हुँदैन, हाम्रो देशमा हुन्छ । ठूला देशमा डाँफेमुनाल हँुदैनन्, हाम्रो देशमा छन् । जो अरुकहाँ र्छैनन्, त्यो हाम्रैमा हुन्छ । हाम्रो यो भौगोलिक विविधताले जैविक एवं साँस्कृतिक विविधता जन्माएको छ । यो सुन्दरता हो यसलाई विभाजनको कारण, मनमुटावको कारण बनाउन हुँदेन ।
    जातजातको लडाई.हुने, भाषा भाषाको लडाईं हुने हो भने अन्त शत्रु खोज्न जानुपर्दैन, तरवार निकालेर छिमेकीलाई हानिदिए हुन्छ, किनकि छिमेकी त अर्कै जातको हुन्छ । अब यो स्थितिबाट हामी सोमालिया र कोसोभो भन्दा पनि बढी खतरनाक स्थितिमा पुग्छौं । यी पक्षहरुमा सबैको ध्यान जानुपर्छ, र तपाईंहरुको, जो चेम्बरमा हुनुहुन्छ, व्यावसायिक उद्देश्यहरु छन्, व्यावसायिक हितसम्बन्धहरु छन् । ती हितसम्बन्धहरुले यस्ता कुराहरुलाई, अनुचित कुराहरुलाई निषेध गर्नतिर, प्रोत्साहित नगर्नेतिर नै ध्यान दिन्छ, मैले  तपाईंहरुको थप ध्यानाकर्षण गरेको हुँ ।
    कतिपय देशहरुमा उद्योग वाणिज्य महासंघ वा परिसंघ (सिएनआई) हुँदैन । चेम्बर अफ कमर्स एण्ड इन्डस्ट्रीज हुन्छ । चेम्बर अफ कमर्स एण्ड इन्डस्ट्रीज भएन भने त्यसले उद्योग हेर्दैन । हामी कहीं जाँदा पनि चेम्बर अफ कमर्स एण्ड इन्डस्ट्रीजले स्वागत गर्ने गर्दछ,, कुरा गर्ने गर्दछ । त्यसकारण तपाईंहरुको यो पुरानो संंस्था विभिन्न कारण पछाडि प¥यो र नेपाल चेम्बर अफ कमर्स भन्दा पनि चेम्बर अफ कमर्स, काठमांडाँै जस्तो भयो । अहिले तपाईंहरुले ६२ देशहरुमा विस्तार गरेको भनेर भन्नु भयो, यो राम्रो समाचार हो । यसलाई तपाईंहरुले साँचै राष्ट्रिय चेम्बर अफ कमर्सको रुपमा विकास गर्नुहोस् । यसमा तपाईंहरुले घटक संगठनहरु निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ । ७५ वटै जिल्लामा संगठनहरु निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ । व्यापारको क्षेत्रमा तपाईंहरुले सिङ्गै देशलाई अगाडि लिएर जान पनि सक्नूहुन्छ ।
जुरे घटनाले ल्याएको समस्या सम्बन्धमा
    यसमा तपाईंहरुका माग जायज छन् । १५ दिन भइसक्दा पनि बाटो खोल्न नसक्नु सरकारको कमजोरी हो । दसैं आउादैछ, दसैंमा उपभोक्ता सामग्रीहरु अत्यधिक चाहिन्छ । त्यति बेला आपूर्ति हुननसक्नु हाम्रा निम्ति सुखद् हुने छ्रैन । त्यसैले त्यसको ब्यवस्था गर्न सरकारले अविलम्ब ध्यान दिनैपर्छ । पुरानो बाटो खृुुलेन भने नयाँ बाटो खोलेर पनि सामान ल्याउनुपर्ने हुन्छ । त्यसै गरी हामीले केरुङको बाटोबाट अस्थायी व्यवस्था गर्न सक्दछौँ । त्यहाँ अलिकति घुम्तीहरु चाहिँ छन् ।
    अर्को कुरा त्यहाँबाट ल्याएका सामानहरु बैरेनीबाट पूर्व–पश्चिम जहाँ पनि पु¥याउन सजिलो छ । यो बाटो अहिले अस्थायी व्यवस्थाको रुपमा प्रयोग गरे पनि पछि स्थायी रुपमै प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ ।
    अहिले राजदूतहरु खाली छन् । बन्नेहरु पनि छन्, तर नियुक्त गर्न सकिएको छैन । यसबाट हाम्रो कूटनीतिक क्षमता र व्यवहारमा असर पु¥याएको छ । लगभग ४० लाख युवाहरु देशबाहिर छन् । तिनीहरुलाई दैनिक समस्याहरु पर्छन्, त्यसलाई हेर्न र व्यापार बढाउन पनि राजदूत चाहियो ।
    आर्थिक विकास हुनुपर्छ भन्ने तर कसरी हुनुपर्छ भनेर कसैले पनि नभन्ने, आर्थिक कूटनीति गर्नुपर्छ भनेर भन्ने तर नगर्ने– व्यस्तो हाम्रो चलन छ । अब हामीलाई मुखको भरकाृ कुराले मात्र पुग्दैन । ठोस रुपमा जानुपर्छ । देशको आर्थिक उन्नतिका लागि कृषि, उद्योग, व्यापार सेवा क्षेत्र, पर्यटन, संरचना निमाणका सम्बन्धमा केकस्ता आर्थिक नीतिहरु चाहियो भन्ने हुनुप¥यो । र्हामीलाई आर्थिक नीति चाहियो भन्ने मात्र होइन, यी यस्ता खालका आर्थिक नीति सरकारले अपनाओस्, यसप्रकारले देशको उन्नति हुन्छ भन्ने ठोस योजना होस् भन्ने हुनुप¥यो । यसबाट हामीलाई फिडब्याक पनि हुन्छ र हामी त्यसमा जान पनि सक्छौँ ।
    जहाँसम्म विद्युतीकरणको प्रश्न छ, पाँच वर्षभित्र लोडसेडिङ्गबाट देशलाई मुक्त गर्ने र पाँच हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने भन्ने छ । यो कुरा गफ चुट्ने मात्र कुरा होइन । हामीसँग प्रचुर मात्रामा खनिज छ र प्रचुर मात्रामा जलस्रोत छ, न हामीले पानीको समुचित उपयोग गर्नसकेका छौँ, न हामीले खनिजको समुचित उपयोग गर्न सकेका छौँ, खनिजको त चाहिँदो मात्रामा अन्वेषण पनि हुन सकेको छैन । यो ढुङ्गाको देश हो, यहाँ हीरा जस्ता मूल्यवान् कतिका होलान्,  अन्वेषण, अनुसन्धान हुनसकेका छैनन् । हामीसँग प्रशस्तै रुबी होलान्, तर कहाँ छन् भनेर खोज्न सकिएको छैन, यस्तै भएका कुराको उत्खनन पनि गर्न सकिएको छ्रैनन् । हामी कहाँ यत्रो हाइड्रो पावर छ, कुनै विद्वान्ले देखाइदिनु पर्दैन हामीलाई नै थाह छ । त्यसलाई हामीले देशका लागि उपयोग गर्नु पथ्र्यो, तर स्वतः विनाशका लागि छोडिदिएका छौँ । यसबाट हामीले लाभ लिनुको साटो विनाश व्यहोरी राखेका छौँ । अब हामीले पाकृतिक विपत्ति पर्खेर बस्ने होइन, जलस्रोतलाई नियन्त्रण गरेर विकासका लागि लगाउनु प¥यो ।
औद्योगिक ऐनका सम्बन्धमा
    औद्योगिक ऐन लगायत जुन २२ वटा ऐनहरु संसदमा पेश भएको छ ती ऐनहरु छिटो पास हुनु जरुरी छ । उद्योग वाणिज्य महासंघ र तपाईंहरुको पनि धारणा यसले अलि प्रगतिशील सुधार, अलिकति सकारात्मक वातावरण दिन्छ र यसबाट हामीलाई अगाडि बढ्न सहयोग मिल्छ । यसमा नेकपा (एमाले) ले समर्थन जनाउँदछ । यी ऐनहरु पास भए पछि केही सकारात्मक प्रभाव चाहिँ पक्कै पुार्दछ ।
    मैले भनिहालेँ अहिले तपाईंहरुको माग भनेको परिवर्तनकारी नभई सकारात्मक, प्रगतिशील सुधारमै छ, परिवर्तनकारी हिसावको छैन । तर हामी कृषिको क्षेत्रमा र उद्योग वाणिज्यको क्षेत्रमा परिवर्तन हिसाबमा गएनौँ भने जुन विशाल व्यापार घाटा छ त्यसलाई पूर्ति गर्न सक्दैनौँ र त्यो बढ्दै जानेछ । हामी –आपूर्ति गर्ने श्रमिक देशको रुपमा रहन्छौँ यस स्थितिलाई हामीले बदल्नै पर्दछ ।
साझा आर्थिक एजेन्डाका सम्बन्धमा
    साझा आर्थिक एजेन्डा राम्रो कुरा हो । तर अहिलेसम्म के भइरहेको छ भने प्रायः दलहरु मुखले हुन्छ, हुन्छ भन्ने तर काम गर्ने बेलामा एउटा, एउटा निहुँ निकालेर हिँड्ने–यस्तो भइरहेको छ ।
    मैले भन्दै आएको छु – संयुक्त राष्ट्र संघको बढापत्र,  सार्कको बडापत्र, हामीले हस्ताक्षर गरेका अनुबन्धहरु प्रतिको हाम्रो प्रतिबद्धता पनि आधार हुन् । यी सिद्धान्तहरुमा आधरित भएर राष्ट्रहितलाई केन्द्रविन्दुमा राखेर वैदेशिक सम्बन्ध, व्यवहारहरु निर्धारण हुन्छन् ।
    हाम्रो व्यापार नीति पनि यिनै कुराबाट निर्देशित हुन्छ । सकेसम्म हामी समानताका आधारमा सम्बन्ध कायम गर्छौ, त्यसमा पनि हामीले सुविधायुक्त व्यवहार प्राप्त गर्नुपर्छ किनभनेह हाम्रा छिमेकीहरु आर्थिक विकासमा धेरै अगाडि गएका छन् । छिमेकीहरुसँग बराबरीको सम्बन्ध मात्रात्मक हिसाबम ागर्न सकिँदैन, तर सार्वभौम राष्ट्रको हिसाबमा हामी बराबरको सम्बन्ध कायम गर्न सक्छौँ । धेरै अगाडि पुगिसकेका हाम्रा छिमेकीहरुले हामीलाई सुविधायुक्त व्यवहार दिनुपर्छ ।
ऊर्जा संकट, उच्च प्रविधि नहुनु, उच्च व्याजदरका कारण उत्पादन लागत बढेको सम्बन्धमा
    यसमा कर प्रणालीमै सुधार गर्न आवश्यक छ । कच्चा पदार्थ आयात गर्दा पनि कर तिर्नुप¥यो अनि वस्तु उत्पादन गर्दा पनि कर तिर्नु प¥यो, साथै भ्याट पनि गर्दा वस्तु उत्पादन महँगो भयो । कर यहाँ लाग्ने कि वहाँ लाग्ने, सब्सिडी दिने कि रिटर्न दिने भन्ने हुनुप¥यो ।
    हामी राष्ट्रिय उत्पादनलाई बढावा दिने भन्छौँ, त्यसअनुसार त्यसका लागि के गर्ने हो भन्ने कुरा तय हुनु प¥यो । हामी विश्व व्यापार संगठन (डब्लूटिओ) मा प्रवेश गरेका छौँ, तर राष्ट्रिय हितलाई संरक्षण र, संबद्धन गर्न डब्लूटिओले रोकेको छैन । हामी राष्ट्रिय हितको संरक्षण पनि गर्छौ र डब्लूटिओको मान्यताअनुसार पनि जान्छौँ ।
    हाम्रो देश धेरै पछि आधुनिकतामा प्रवेश ग¥यो । त्यसपछिको ४० वर्षसम्म तानाशाही र हत्याहिंसा चल्यो । मोटामोटी २४ वर्ष लोकतन्त्रले काम गर्न पायो । अब चाहिँ विज्ञान प्रविधिले विकास गर्ने अवस्था आएको छ । यसका लागि विज्ञान प्रविधि मन्त्रालयलाई पनि सक्रिय बनाउनुपर्छ र अरुले पनि काम गर्नु पर्छ ।
    राष्ट्रलाई जे चाहिन्छ त्यो राष्ट्रले भित्र्याउँछ, तपाईहरुलाई जे चाहिन्छ त्यो तपाईंहरु भित्र्याउनुस् । तपाईंहरुले भित्र्याउँदा सेवा सुविधा जे चाहिन्छ त्यो राष्ट्रले उपलब्ध गराइदिनुप¥यो । तपाईंहरुले प्रविधि भित्र्याउँदा उत्पादन हुन्छ, रोजगारी बढ्छ । राष्ट्रले जे सहयोग पु¥याउनुपर्ने हो पु¥याउनुपर्छ । हामी हाम्रो तर्फबाट सहयोग पु¥याउन तयार छौँ ।
    उच्च व्याजदर घट्नुपर्छ ।
अन्तमा,
    हाम्रो देश जडीवूटीको देश हो, हाम्रो देश पर्यटनको देश हो । तर हामीले त्यसको उपयोग गर्न सकेका छैनौँ । अरुले बसेको बुद्धको मूर्ति देखाएर पर्यटक भित्र्याउँछन्, तर हाम्रो त बुद्ध जन्मेकै देश हो ।
    नेकपा (एमाले) को केन्द्रीय  कार्यालयमा आउनु भएकोमा तपाईंहरुलाई धन्यवाद छ । फेरिफेरि यस्ता अन्तक्र्रिया दुवै पक्षका प्रतिनिधि पनि बसेर गर्दै जानुपर्छ । धन्यवाद !